• 1. IZVOR
  
  
  Češki novinar i književnik Josef Holeček, poslije boravka u Crnoj Gori 1876. g., piše kako su se svojom voljom Crnogorci izjašnjavali

Attached Thumbnails

Attached Thumbnails

• 4. IZVOR
  
  
  I za Marka Miljanov Popovića pojam Srbin je vjerski pojam! Iz teksta Marka Miljanova ''PRVA POHARA KUČA''!
• 
  
  Quote:

  Originally Posted by Marko Miljanov "... Кад ово чује скадарски везир, употриеби овакви начин: дадне мито у Куче, да се међу собом издаду, и то му испадне за руком. Неки од осталије Куча примише мито од Турака и издадоше. Ево њиховије имена: Љуља Палумбов, Турчин из села Ледина, Пале Лекин, Латинин из села Бањкана, Пунан Дедин, Србин из села Берове, Бећо Савићев, Србин из Лијеве Ријеке. Они су четворица узели из Турака по капу пуља. (У то вријеме млого је тије пара било. Једна пуља имала је вриједност један и по грош.) Турци су послали пара по ријеченијема издајницима да дијеле народу и одбију остале Куче од Дрекаловића ..."

  Marko, jasno, pojam Srbin nije smatrao za etnički, već za vjerski termin.
  Narodnost Latinin ne postoji, Turaka po narodnosti nema u Kučima, u Kučima nema ni Srba po narodnosti, Srbin je isto kao i Latinin i Turčin - vjerski termin.
  LATININ=KATOLIK
  TURČIN=MUSLIMAN
  SRBIN=PRAVOSLAVAC

• 5. IZVOR

Pavel - Pavle Rovinski o pojmu Srbin u Crnoj Gori!

Evo što kaže Rus Pavle Rovinski o pojmu Srbin, čuveni Pavle Rovinski, koji je 30 godina boravio u Crnoj Gori!

Attached Thumbnails

Attached Thumbnails

• 9. IZVOR

• Giljferding A., u njegovoj knjizi "Putovanje po Hercegovini, Bosni i Staroj Srbiji", prijevod, Sarajevo 1972. (Pravo prezime je Hilferding, ali on je bio ruski konzul u Sarajevu, i djelo je objavio na ruskom, 1859) prikazuje nam zanimljivo viđenje jednog bosanskog bega:
  http://img211.imageshack.us/img211/7...ferdingcd3.jpg

Čak i sredinom 19. vijeka ruski diplomata Aleksandar Giljferding je prilikom obilaska Bosne primijetio da bosanski Srbi ne razlikuju vjersku od nacionalne pripadnosti, jer i njega, Giljferdinga, smatraju Srbinom samo zato što je pravoslavac ... http://montenegrina.net/pages/pages1...pstvo_u_cg.htm

---

10. IZVOR

Srbin dr Sima Ćirković, profesor istorije na beogradskom univerzitetu, čoek koji je pročitao brdo istorijskih izvora, jasno kaže, isto kaže, što i mnogi drugi koje sam već naveo - SRPSTVO=PRAVOSLAVLjE

Attached Thumbnails

Originally Posted by Regi

• 12. IZVOR

• SRBIN POD NAVODNICIMA!!!
  
  
  
  
  Iz knjige Hugo Grote: Kroz Crnu Goru i Albaniju
  
  Original knjige izdat u Minhenu 1913. godine Hugo Grothe: DURCH ALBANIEN UND MONTENEGRO
  
  1912. godine Njemac Hugo Grote boravio je u Bosni, Crnoj Gori, Albaniji ...
  Ostavio je izuzetno ubjedljivo svjedočanstvo, da je pojam Srbin bio vjerski pojam.
  Ovaj Njemac nam, nema ni 100 godina, objašnjava da je u ovim krajevima Srbin oznaka za SLOVENA GRKOKATOLIČKE VJERE, dakle oznaka za Slovena pravoslavca, VJERSKA OZNAKA!
  Znamo da su kasnije Srbi ispisali bajkovitu srpsku istoriju u kojoj je ukriveno 90% činjenica. Takođe, nema sumnje da je pravoslavna elita na Balkanu i srpska i crnogorska i bosanska i hrvatska punom parom izmišljala etničke Srbe zapadno od Tara-Drina. Međutim, evo i 12-to svjedočenje u ovom topicu, da je NAROD na Balkanu termin Srbin razumijevao kao vjerski termin.

http://img354.imageshack.us/img354/6...nicima1cq8.jpg
http://img354.imageshack.us/img354/1...nicima2ij8.jpg

• 13. izvor

Početkom 17. vijeka, dakle i prije 400 godina, u Crnoj Gori termin srpski bio je isključivo vjerski termin!

Još u 17. vijeku, termin srbin je u Crnoj Gori označavao pravoslavca. Za to imamo jedan blistavi istorijski izvor - I klase, extra klase, izvještaj Kotoranina Mariana Bolizze Republici Veneciji. Treba znati da su Bolizzi sigurno sami Crnogorci rekli da su srpske vjere, teško da je on to mogao sam napisati svojim promišljanjem.

Kaže prvo ovako, kazuje ko živi kod utvrđenja Žabljak Crnojevića ...

Quote:

Originally Posted by Godine 1614. Mariano Boliiza svjedoči: The fortress and the hill are bathed on one side by the Moraca river. On the other three sides they overlook the aforementioned lake. The hill is surrounded by an open town consisting of two hundred fifty houses, the inhabitants of which make their living principally by fishing. They fish for sole and other fish which we will mention at the proper place. Most of the 250 homes are Christians of Serbian rite. In the fortress itself resides only the warden, i.e. the Dizdar Aga, a Turkish official who governs in the name of the Sultan. Inside there are about fifteen homes which are not very big, most of them having been destroyed with the former church of Saint George, which now serves them as a mosque.

Kaže Boliiza dakle: "Većina od 250 domova su Hrišćani SRPSKOG obreda ..."

Perfektno vidimo da je još prije 400 godina srpstvo bilo vjerska odrednica.


Dalje, Bolizza svjedoči o Cetinju:

Quote:

Originally Posted by Godine 1614. Mariano Boliiza svjedoči: The 70 houses of Zetigne (Cetinje), commanded by Count Batrich Vulatcou (Batric Vulacov), can supply 170 men in arms. Cetinje is situated on a plain four miles long and two miles wide, which is not very fertile. Here, near the site of four huge and skilfully constructed wells of fresh flowing water, the most illustrious lord, Count Giovanni Cernovichio (Ivan Crnojevic) built a small but very attractive monastery for the monks of Saint Basil's of Serbian rite, in which there resides an archbishop with 25 monks and 40 other clerics and servants.

Kaže da je na Cetinju mali ali veoma lijep manastir koji je izgradio Ivan Crnojević "... za monahe srpskog obreda ... "

Još jedno perfektno svjedočenje da je srpstvo još i tada označavalo vjeru, a ne etnicitet.
Znači postoji li ikakvo "srpsko porijeklo" Crnogoraca. Ne naravno, Crnogorci nemaju nikakvo srpsko etničko porijeklo. Bolizza termin srpski strogo navodi kao vjerski termin.

Dalje, Mariano Bolizza:

Quote:

Originally Posted by Godine 1614. Mariano Boliiza svjedoči: The territory of Bar is the site of the ancient convent and monastery of Santa Maria di Rotazzo, an abbey constructed by Queen Helena and her son Stephan Uroš, Emperor of Serbia. The income from the monastery derives mostly from a place called Lugh (Lug) in the territory of the Paštrovici, subjects of most serene rule of Venice, and from a number of other places situated in Paštrovici which are also subject to this rule. All of this plain, which is six miles long and three miles wide and in which there are other villages, is subject to that church and is included in its endowment. One third, one fifth and one tenth of the income is to be rendered to the church, but has now fallen under the Paštrovici monks of Serbian rite, against the wishes of the abbot and rector of that church, who is a Catholic prelate delegated by the Holy Apostolic See.

Na ovom mjestu Bolizza kaže: "... pod Paštrovićkim monasi srpskog obreda ..."

Opet srpski obred nikakvo etničko porijeklo, postoji tada u CG samo srpski obred znači Crnogorci upražnjavaju religiju na srpski način, što je naravno nesporna činjenica jer su Nemanjići silom uvodili pravoslavlje svojevremeno u Duklju/Zetu


Dalje Boliiza svjedoči:

Quote:

Originally Posted by Godine 1614. Mariano Boliiza svjedoči: I shall continue by describing the peoples who are up at arms against the Turks and who live in a mountain range in well, though naturally fortified sites. This mountain range begins at the border of the Duchy of Hercegovina and extends down to Shkodra to Chuseu Lug (Husev Lug) as has been said. It consists of a total of eleven villages. Five of these are of Serbian rite and six of Roman rite.

Bolizza nabraja neka plemena Crne Gore i kaže da su "5 od njih srpskog obreda, a 6 su rimskog obreda."

Perfektno vidimo da je termin SRPSKI tada, a i sve do 20. vijeka - vjerski termin, u istoj je ravni sa terminom RIMSKI koji naravno označava rimski obred, vatikanski obred / rimokatolički obred. Osim ako srpska istoriografija i Amfilohijeva organizacija uskoro ne ustvrde da su u Crnoj Gori živjeli etnički Rimljani!!!

Odmah poslije toga Bolizza nabraja neka plemena za koja naglašava odmah:

Quote:

Originally Posted by Godine 1614. Mariano Boliiza svjedoči: The Serbian or Greek villages are:

Dakle veli on: "Srpska ili Grčka plemena su:"

Sad Bolizza valjda da bi bio jasniji kazuje "srpska ili grčka plemena", hoće da pojasni tu srpsku vjeru, pa joj kao sinonim daje - GRČKA.
Naravno, svi znamo da su Nemanjići pravoslavlje preuzeli od Grka, i to isto pravoslavlje kasnije donijeli i silom uvodili u Duklju. Možda sad Amfijeva organizacija izvede zaključak da su brojni Grci živjeli u Rovcima, Bjelopavlićima, Vasojevićima ...?
Ko zna, srpska istoriografija i Risto Ćirov, na sve su oni spremni!!! Na sve! Samo da nastave etnocidne rabote!

I na kraju ovog blistavog istorijskog izvora extra klase, od kojega Srbi bježe kao đavo od krsta, nalazimo E T N I Č K U odrednicu, naravno ona je - Montenegrins u prevodu - C R N O G O R C I!
Bolizza sad više ne spominje srpsku vjeru, već jasno daje etničku odrednicu, NARODNU odrednicu!
M O N T E N E G R I N S !!!

Quote:

Originally Posted by Godine 1614. Mariano Boliiza svjedoči: When the sanjak bey endeavoured to take possession of his tribute, his present and the rest from the Montenegrins and they refused to contribute or give him anything, he gathered a force of 3,000 warriors, among whom were highlanders from Kuç who are now rebels, and tried by force and the sword to get what he had been verbally denied. Having forded the river Moraca and arrived at Lješkopolje in order to enter Montenegro, he put the villages of Stanjevic and Gorica to the torch. As he was advancing towards the mountains, he encountered the Montenegrins who had gathered and were guarding that difficult and imposing pass. When fighting broke out, the Montenegrins cut his forces to pieces and forced him to flee. The sanjak bey was wounded by a spear and barely managed to escape on the back of a trusty courser. The one hundred Turks were slain, among whom was his valorous steward and deputy called Saban Chiechaia (Shaban Qehaja). All the rest of his forces would have suffered the same fate, had the darkness of night not fallen.

Spis Mariana Bolizze kompletan http://www.albanianhistory.net/texts/AH1614.html

Ovaj istorijski izvor extra klase Srbi nikada ne spominju, jer čvrsto pokazuje da etničkih Srba nema u Crnoj Gori prije 400 godina.

I ovaj istorijski izvor pokazuje da su preko vjerske odrednice srpski, srpstvo, srbin ... u 19. vijeku jednostavno, prosto rečeno izmišljeni ETNIČKI Srbi u Crnoj Gori. Izmišljeni jednostavno, izmislili ih Vuk Karadžić, Njegoš, Garašanin, Sima Sarajlija, Milorad Medaković ... Zamislila je ta ekipa bila da napravi veliku naciju pod jednim imenom da spoje nekoliko različitih naroda, dogovorili se da napišu laznu istoriju, da ugrade Crnogorcima kosovski i slicne luzerske mitove, koji sa pobjedničkom kulturom i mentalitetom Crnogoraca, sa bićem Crnogoraca ti mitovi nemaju nikakve veze.

Tragajuci za prikladnim tekstom o Historiji Srbije i tekstom o Historiji srednjevjekovne Srbije, koji bi zadovoljio norme cjelovitosti, jezgrovitosti i jasnoce, odabrao sam DVA teksta koja su u potpunosti zadovoljili ove kriterije.

Tekstovi su prilagodjeni bosanskom jeziku i uz citanje ova dva teksta, (Prvi se odnosi na kratku Historiju Srbije od VII-XX stoljeca, a drugi tekst je samo o Historiji srednjevjekovne Srbije i propasti Srpskog Carstva), siguran sam da cete dobiti nesto jasniju sliku o Historiji Srbije.

Prof. Hamdo Camo

Srednjevjekovna Srbija (VII – XIV vijek)

Kao i ostala juznoslavenska plemena, Srbi su dosli na Balkan za vrijeme velike seobe naroda tokom 6. i 7. vijeka nase ere. Najranije sistematizovane podatke o Srbima na Balkanu nalaze se u spisima vizantijskog cara Konstantina VII Porfirogenita, u X vijeku. Tada su Srbi naseljavali teritoriju sadasnje zapadne Srbije. Prva srpska drzava je bila formirana pod dinastijom Viseslavica, a u okolnostima spoljasnje ugrozenosti od strane Bugara i Vizantije. Pod uticajem Vizantije dogodila se vazna promjena u srpskom narodu, koja ce imati prvorazredni znacaj u njegovoj buducnosti: krajem IX vijeka pocinje proces napustanja paganstva i pokrstavanje, u cemu je prednjacila vladarska porodica Viseslavica.

Nakon ovog prvog uspona srpske drzave nastupila je oseka i period razdrobljenosti i kriza, koji je trajao do pred kraj XII vijeka. Nakon borbe sa bracom oko prijestola, 1170. godine na vlast je dosao Stefan Nemanja, osnivac dinastije Nemanjica. On je otpoceo obnovu srpske drzave u Raskoj oblasti. Neki put pod okriljem Vizantije, a ponekad protiv nje, veliki zupan (to je rang kneza), Stefan Nemanja je prosirio teritoriju svoje drzave na istok i jug, i pripojio joj Zetu i primorje. Osim vodjenja drzave veliki zupan je mnogo polagao i na podizanje manastira. Medju njegove zaduzbine spadaju u Raskoj oblasti Djurdjevi Stupovi i Studenica u kojoj je i sahranjen, i Hilandar na Svetoj Gori.

Stefana Nemanju je naslijedio srednji sin Stefan, dok je najstarijem sinu Vukanu dodijeljen na upravu dio tadasnje srpske drzave, Zetska oblast (danasnja Crna Gora). Najmladji Nemanjin sin Rastko se zamonasio i uzeo ime Sava, posvetivsi se duhovnosti. Posto je Rimska kurija od ranije gajila ambicije da pod svoj uticaj podvede i Balkan, Stefan je to iskoristio, od pape zatrazio krunu i prvi medju Srbima bio krunisan za kralja 1217. godine. Njegov brat Sava je u Vizantiji isposlovao autokefalnost Srpske crkve i 1219. godine bio postavljen za prvog srpskog arhiepiskopa. Time su Srbi stekli oba vida samostalnosti koja je poznavao srednji vek: duhovnu i svetovnu.

Naredna generacija srpskih vladara, koju su cinili sinovi Stefana Prvovjencanog Radoslav, Vladislav i Uros I, znacila je stagnaciju u drzavnom razvitku. Sva tri kralja su bila u vecoj ili manjoj zavisnosti od susjednih drzava Vizantije, Bugarske ili Ugarske. Veze sa Madjarima su uslovile da kralja Urosa I na prestolu naslijedi sin Dragutin, koji je bio ozenjen madjarskom princezom. Kasnije, kada je Dragutin abdicirao u korist svog mladjeg brata Milutina, dobio je od madjarskog kralja Ladislava IV zemlju u sjeveroistocnoj Bosni, Srem, Macvu i Beograd, a osvojio je i pripojio i teritorije u sjeveroistocnoj Srbiji. Time su te oblasti prvi put usle u sastav srpske drzave.

Pod vladavinom kralja Milutina, mladjeg Dragutinovog brata, Srbija je dalje ojacala, uprkos situaciji da katkad mora da ratuje i na tri fronta. Milutin je u historiji ostao poznat i kao vjest diplomata, koji je rado koristio jedno od uobicajenih srednjevekovnih diplomatskih sredstava - dinasticke brakove. Zenio se pet puta, madjarskim, bugarskim i vizantijskim princezama. Narocito je ostao poznat po gradnji crkava, od kojih neke spadaju medju najljepse primjere srednjevekovnog graditeljstva: Gracanica na Kosovu, Saborna crkva u Hilandaru, Sv. Arhangela u Jerusalimu i dr. Zbog svojih zaduzbina kralj Milutin je proglasen za sveca, uprkos svom burnom zivotu. Njega je naslijedio sin Stefan, kasnije prozvan Decanski. Decanski je donekle prosirio teritoriju drzave na istoku dobivsi Nis sa okolinom, a na jugu oblasti u Makedoniji. Nadimak Decanski dobio je zbog podizanja najmonumentalnijeg srpskog srednjevekovnog manastira Visoki Decani u Metohiji.

Srednjovekovna Srbija, koja je u politickim, ekonomskim i kulturnim sferama zauzimala ugledno mjesto u srednjovekovnoj Evropi, dostigla je svoj vrhunac sredinom 14. vijeka, za vreme vladavine cara Stefana Dusana. Iz tog doba je i Dusanov zakonik. Car Dusan je na racun Vizantije udvostrucio teritoriju svoje drzave, prosirivsi je na jugu, jugozapadu i istoku. Naslijedio ga je sin Uros, zvani Nejaki, sto vec samo po sebi govori o stanju drzave koja pocinje da zapada u stanje feudalne anarhije. U to vrijeme se javlja i nova opasnost: turska Osmanska drzava, koja postepeno iz Azije prelazi u Evropu, osvojivsi najprije Vizantiju, a potom i ostale balkanske drzave.

Tursko osvajanje i vladavina (XIV - XIX vijek)

Posto su porazili srpsku vojsku u dvije kljucne bitke: na rijeci Marici 1371. gdje je porazena bosanska kao i srpska vlastela iz Makedonije i na Kosovu Polju 1389, gde su porazene bosanska vojska i vojska kneza Lazara. Bitka na Kosovu je definitivno rijesila sudbinu Srbije i okolnih drzava, jer nakon nje na Balkanu vise nije bilo sile koja bi mogla da se suprotstavi Turcima. To je bio nestabilan period u kome su vladali sin i nasljednik kneza Lazara despot Stefan Lazarevic, a zatim njegov rodjak Djuradj Brankovic, koji je prestolnicu drzave preselio na sjever, u novoizgradjeni grad Smederevo. Turci su nastavili svoja osvajanja sve dok nisu uspjeli da zauzmu cijelu teritoriju srpske drzave 1459. godine, osvojivsi i Smederevo. Srbija je bila pod vlascu Otomanske carevine skoro pet vjekova.

Tokom Tursko-austrijskog rata (1593 - 1606) Srbi su 1594. podigli ustanak u panonskom dijelu Turske, u Banatu. Drugo zariste otpora Turcima stvorili su Srbi i muslimani u Hercegovini, ali su sklapanjem mira izmedju Turaka i Austrije bili prepusteni turskoj odmazdi. Taj redoslijed dogadjaja je postao uobicajen tokom narednih vjekova.

U Velikom ratu (1683 – 1690) izmedju Turske i Svete lige uz papinu pomoc ucestvovale su Austrija, Poljska i Venecija. One se podsticale Srbe na bunu protiv turske vlasti. Uskoro je cio zapadni Balkan bio zahvacen ustancima i gerilom od Crne Gore, preko Dalmacije i Podunavlja do Stare Srbije (Makedonija, Raska, Kosovo i Metohija). Kada je austrijska vojska pocela da se povlaci iz Srbije, pozvala je i srpski narod da se povuce sa njom, na njenu teritoriju. Birajuci izmedju turske osvete i zivota u jednoj hriscanskoj carevini, mase Srba su napustile svoju postojbinu i 1690. godine, pod vodstvom svog patrijarha Arsenija Carnojevica krenule na sever. Tada su mnoge oblasti na jugu Balkana ostale depopulisane, sto su Turci koristili da islamizuju Rasku oblast, Kosovo i Metohiju i djelimicno Makedoniju.

Teritorija, 1716-1718, od Dalmacije, preko Bosne i Hercegovine do Beograda i Podunavlja je opet postala popriste novog austijsko-turskog rata, koji je vodio princ Eugen Savojski, Srbi su uzeli ucesce u borbi na strani Austrije. Turska je tada, tzv. Pozarevackim mirom izgubila sve teritorije u Podunavlju, sjevernu Srbiju i sjevernu Bosnu, dijelove Dalmacije i Peloponez.

Novim ratom i tzv. Beogradskim mirom, Turska je uspjela da povrati skoro sve sto je prethodnim izgubila. Lokalno stanovnistvo je opet pogodilo ratno razaranje, progoni i odmazde.

Poslednji austrijsko-turski rat bio je tzv. Dubicki rat (1788-1791), u kome je opet Austrija pozivala hriscane u Bosni da se dignu na ustanak. Nakon njega, novih sukoba vise nije bilo sve do dvadesetog vijeka i propasti obje carevine.

Novovjekovna srpska drzava (1804-191

Karadjordje Kralj Petar I Karadjordjevic

Srpski otpor Otomanskoj dominaciji, dugo godina latentan, narocito je uzeo maha pocetkom 19. vijeka, buknuvsi u Prvom i Drugom srpskom ustanku 1804. i 1815. godine. Turska se u to vrijeme vec nalazila u stanju duboke krize bez perspektive na oporavak, sto se posebno tesko odrazavalo na sve narode koji su u njoj ziveli. Srbi su podigli ne samo nacionalnu nego i socijalnu revoluciju, nakon koje je Srbija pocela da hvata korak. Kao rezultat ovih ustanaka i kasnijih ratova protiv Otomanske imperije, formirana je nezavisna Knezevina Srbija, koja je bila medjunarodno priznata 1878. godine.

U ovom periodu su se oko vlasti nadmetale i smjenjivale dvije dinastije, ciji su rodonacelnici bili Djordje Petrovic - Karadjordje, vodja Prvog srpskog ustanka protiv Turaka i Milos Obrenovic, vodja Drugog srpskog ustanka. Dalji razvoj Srbije je bio obiljezen opstim napretkom u ekonomiji, kulturi i umjetnosti, cemu je prije svega doprinijela mudra drzavna politika, koja je slala mlade ljude na skolovanje u evropske metropole, odakle su donosili novi duh i novi sistem vrijedosti. Jedan od spoljnih izraza transformacije kroz koju je sada prolazila nekadasnja turska provincija, bilo je i proglasenje kraljevine, 1882. godine.

Tokom njene integracije u evropski poredak drzava, u drugoj polovini 19. vijeka, bile su osnovane prve politicke partije, cime politicki zivot dobija novi zamah. Drzavni udar 1903, koji je doveo na tron Karadjordjevog unuka, kralja Petra Prvog Karadjordjevica, otvorio je put parlamentarnoj demokraciji u Srbiji. Kralj je preveo djelo “O slobodi”, Dzona Stjuarta Mila na srpski jezik i dao svojoj zemlji ustav, koji je Srbiju uveo u period parlamentarizma, a koji je prekinut novim oslobodilackim ratovima. Balkanski ratovi 1912 - 1913. godine okoncali su tursku dominaciju na Balkanu. Turska je potisnuta sve do moreuza, a od njenih evropskih teritorija formirane su nacionalne drzave balkanskih naroda.

Atentat na austrougarskog prestolonasljednika Franza Ferdinanda u Sarajevu 1914. posluzio je kao povod sukoba sa Srbijom, cime je i zapoceo Prvi svjetski rat. Srpska vojska je odnijela velike pobjede, ali suprotstavljena nadmocnim neprijateljskim snagama Njemacke, Austrougarske i Bugarske, morala je da se preko Albanije povuce sa svoje teritorije i kasnije nastavi borbu na Solunskom frontu, zajedno sa ostalim snagama Antante, koju su cinile Francuska, Engleska, Rusija, Italija i Sjedinjene Americke Drzave. U toku ovog rata Srbija je izgubila 1.264.000 (28%) stanovnika od ukupne populacije od 4.529.000 i to 58% muskog stanovnistva.

Kraljevina Jugoslavija (1918-1941)

Kraljevina SHS 1.decembar 1918.

Zavrsetkom Prvog svjetskog rata i propascu otomanske i austrougarske imperije stvoreni su uslovi da u decembru 1918. godine bude proglasena Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca do cijeg trenutka medjunarodna konstalacija politickih snaga i interesa nije omogucavala njenu realizaciju. Najuticajniji hrvatski politicari su se suprotstavljali novoj drzavi od samog pocetka.

Hrvatska seljacka stranka (HSS), pod vodstvom Stjepana Radica, a kasnije Vlatka Maceka pretvorila se vremenom u masovnu stranku koja zastupa hrvatske nacionalne interese. Po misljenju njenih lidera hrvatsko nacionalno pitanje nije bilo rijeseno na zadovoljavajuci nacin u jugoslovenskoj drzavi. Kao sredstvo politicke borbe izabrali su sistematsku opstrukciju drzavnih institucija i sklapanje politickih koalicija uperenih protiv jedinstva drzave, iznudjujciu tim metodima izvjesne ustupke. Svako aktuelno politicko ili ekonomsko pitanje korisceno je da bi se postavilo tzv. hrvatsko pitanje, kao nerijesen problem.

Kralj Aleksandar Karadjordjevic je 1929. godine zabranio nacionalne politicke partije, licno preuzeo vlast i preimenovao zemlju u Jugoslaviju. U medjunarodnim odnosima je doslo do promene odnosa snaga: u Italiji i Njemackoj na vlast su dosli fasisti i nacisti, a u Sovjetskom Savezu Staljin. Ni jednoj od ovih drzava nije odgovarao kurs politike koju je vodio kralj Aleksandar, jer su prve dvije tezile reviziji medjunarodnih ugovora potpisanih nakon Prvog svjetskog rata, a Sovjeti da povrate svoje pozicije u Evropi i povedu aktivniju medjunarodnu politiku.

U Marselju 1934. godine, prilikom zvanicne posjete Francuskoj, kralja Aleksandra je ubio pripadnik bugarske ekstremne nacionalisticke organizacije (tzv. VMRO), koja je gajila aneksionisticke pretenzije prema istocnim i juznim teritorijama Jugoslavije, u saradnji sa ustasama, pripadnicima hrvatske fasisticke separatisticke organizacije. Medjunarodna politika druge polovine tridesetih godina je u bila ispunjena naraslom netrpeljivoscu najkrupnijih aktera, agresivnim ponasanjem totalitarnih drzava i izvjesnoscu da poredak uspostavljen nakon Prvog svetskog rata gubi svoja uporista, a njegovi zastitnici svoju snagu. Podrzavani od fasisticke Italije i nacisticke Njemacke i pod njihovim pritiskom, hrvatski lider Vlatko Macek i njegovi istomisljenici uspjeli su da uspostave tzv. Banovinu Hrvatsku 1939. godine. Tim sporazumom Hrvatska je jos uvek ostajala u sklopu Jugoslavije, ali je ubrzano nastojala da izgradi zaseban politicki identitet u medjunarodnim odnosima.

Drugi svjetski rat (1941-1945) i posljedice

Pocetkom cetrdesetih, Jugoslavija se nasla u obrucu neprijateljskih zemalja. Osim Grcke, sve druge susjedne zemlje su bile vezane sporazumima za Njemacku i Italiju. Hitler je vrsio snazan pritisak da i Jugoslavija pristupi paktu sto je vlada uskoro i ucinila, ali raspolozenje u zemlji je bilo sasvim drugacije. Javno manifestovanje otpora nacizmu izazvalo je zestoku reakciju.

Beograd i drugi veci gradovi su bombardovani, kralj je napustio zemlju, a tokom aprila 1941. godine Sile osovine su okupirale Jugoslaviju, rasparcale je i na njenom zapadnom dijelu stvorile marionetsku Nezavisnu Drzavu Hrvatsku pod vlascu ustasa, kojoj su pripojile Bosnu i Hercegovinu. Srbija je okupirana od njemackih trupa, pri cemu su njeni sjeverni dijelovi pripojeni Madjarskoj, a istocni i juzni - Bugarskoj. Kosovo i Metohija su vecim dijelom pripojeni Albaniji, koja je bila pod patronatom fasisticke Italije. Crna Gora je takodjer umanjena pripajanjem njenih dijelova Albaniji i okupirana od strane Italije. Slovenija je podijeljena izmedju Njemacke i Italije, koja je prisvojila i jadranska ostrva.

Fasisticka Hrvatska je po uzoru na nacisticku Njemacku osnovala koncentracione logore u kojima je pocinila genocid nad vise od 750.000 Srba, Jevreja i Cigana. Slijedi smrt Jugoslavije 1991 - 1992.

Gruba politika njemackih okupacionih snaga i genocidna politika hrvatskog ustaskog rezima proizveli su snazan pokret otpora. Srbi su ustali u odbranu od hrvatskog genocida i nacistickog porobljavanja Jugoslavije. Mnogi su se pridruzili partizanskom otporu (Narodnooslobodilacka vojska predvodjena Josipom Brozom Titom) u oslobodilackom ratu. Do kraja 1944. godine, partizani su oslobodili Srbiju, a do maja 1945. preostale jugoslovenske teritorije, spojivsi svoje snage sa saveznickim trupama u Madjarskoj, Austriji i Italiji. Srbija i Bosna i Hercegovina su bile medju zemljama koje su najvise razorene u toku rata: 1.700.000 (10,8% populacije) ljudi je ubijeno, a gubitak nacionalnih dobara je procijenjen na 9,1 milijardu americkih dolara, po cijenama iz tog vremena.

Socijalisticka Federativna Republika Jugoslavija (1945 - 1991)

Za vrijeme rata, 1943. godine bila je proklamovana revolucionarna promjena drustvenog i drzavnog sistema i ukidanje monarhije u korist republike. Josip Broz Tito je postao prvi predsjednik obnovljene, sada socijalisticke Jugoslavije. Od uglavnom poljoprivredne zemlje, Jugoslavija je transformisana u red srednje razvijenih industrijskih zemalja, stekavsi visoku medjunarodnu politicku reputaciju svojom podrskom procesu dekolonizacije i vodecom ulogom u pokretu nesvrstanih zemalja. Socijalisticka Jugoslavija je formirana kao federalna drzava, koja se sastojala od sest republika: Srbije, Hrvatske, Slovenije, Bosne i Hercegovine, Makedonije i Crne Gore; i sa dvije autonomne pokrajine: Vojvodina i Kosovo i Metohija. Uskoro dolazi do povecanja moci republika na racun federalne vlasti i ta tendencija je dobila na snazi narocito poslije usvajanja Ustava iz 1974.

Raspad SFR Jugoslavije (1991-1995)

Dejtonski mirovni sporazum

U periodu 1991 - 1992. doslo je do raspada Jugoslavije kojem su potpomogle i medjunarodne sile. Srbija i Crna Gora su se opredelile za ostanak u zajednickoj drzavi, pa je na zajednickoj sednici Skupstine Jugoslavije, Srbije i Crne Gore 27. aprila 1992. u Beogradu, usvojen Ustav Savezne Republike Jugoslavije, cime je potvrdjen kontinuitet njihove zajednicke drzave od 1. Decembra 1918. kada je Jugoslavija stvorena.

“…Na ovo djelo treba osobito vnimanije obratiti i istoriju o kojoj je gore reč dati napisati črez čoveka vrlo sposobnog i duboko pronicavajućeg…”
Ilija Garašanin, Načertanije (1844. g.)
——

Sada cemo da vidimo jednu sitnu prevaru, najprizemnije vrste, iz knjige: >Pisci srednjevjekovnog Latiniteta<, koju je izdalo 1996. g. Ministarstvo Kulture Crne Gore.
U tom ministarstvu su tada bili dominantni Srbi, na celu ministarstva je takodje bio Srbin, a apsolutnu vlast u CG je imao Momir Bulatovic, takodje Srbin.

U ovom dokumentu iz Kotora iz 14. vijeka, latinska rijec SCLAVO koja ima iskljucivo znacenje SLOVEN, prevedena je kao Srbin ?!

Dakle imate prilike da se uvjerite kakvim se sitnim prevarama srpski “naucnici” bave, radi izmisljanja Srba po Balkanu, radi davanja “naucne” dimenzije njihovim svetosavskim bajkama.

Evo kako se od svetosavskih bajki pravi istorija koju Srbi uce u skolama.
I na samo sto je oni uce, vec sire njihove bajke dalje i ubjedjuju i druge narode da su Srbi!
Napominjem da ovakvih prevara srpske istoriografske skole ima bezbroj.

_

Iz iste knjige, prevara na isti nacin.
Kotorani kazu da karavan ide u zemlju Slovena, a priredjivac ove knjige, koji je iz cuvene prevarantske srpske istoriografske skole,
kaze da ide u - Srbiju ?!

Prevara najprizemnije vrste, medjutim na osnovu titula DR, MR,
koje po Garasaninovim kategorijama dobijaju srpski “istoricari”,
ima ljudi koji su skloni da povjeruju u njihove škrabotine.

U istoj knjizi dje postoje dva prevarantska prijevoda, postoji na vise mjesta i ispravan prijevod, kao ovaj, đe je etnonim SCLAONIS preveden ISPRAVNO kao - SLAVEN (SLOVEN)!
Dakle, vidimo kako u jednoj istoj knjizi, jedan isti etnonim se prijevodi kako se ćefne prevarantima iz srpske istoriografske skole.
Nekad je ta ista rijec prevedena - Sloven, a nekad - Srbin,
kako đe umisle da umetnu Srbe Garašaninovi pitomci.

Natpis na srušenoj crkvi Sv. Šimuna u Tivtu, iz 1316. godine

Ovaj je čak bio ponosni Sloven

Iz knjige britanskog publiciste i istoričara Noela Malkolma “Kosovo - kratka povijest” koja se nedavno pojavila u izdanju sarajevskih “Dana” prenosimo najinteresantnije djelove. Povodom ove knjige kritičar “Njujork tajmsa” Ana Husarska je zapisala:
“Ono što je - u rukama drugog autora - moglo biti tek akademsko seciranje dlake, Malkolm pretvara u uzbudljivu detektivsku priču.”

Istorija turske ekspanzije do tog vremena bila je istorija saradnje sa hrišćanskim vladarima

Postoje dvije raširene pretpostavke o velikoj bitki na Kosovu 1389: da je to bila turska pobjeda koja je uništila Srpsko carstvo i da su poraženi Srbi odmah pali pod osmansku vlast. Obje su pogrešne. Prva pretpostavka zanemaruje činjenicu da se Srpsko carstvo raspalo neposredno nakon smrti cara Dušana, 1355. Srpska država je preživjela još sedamdeset godina, sa ograničenim osmanskim uplitanjima u nekim periodima. A što se tiče značaja bitaka, mnogi povjesničari vjeruju da je ranija pobjeda Turaka kod rijeke Marice u Bugarskoj 1371. imala mnogo delakosežnije efekte nego Bitka na Kosovu: Bitka kod Marice je u stvari otvorila put za osmansko osvajanje cijelog Balkana. Bitka kod Marice je za Srbe predstavljala težak udarac: golema srpska vojska je zbrisana u jednom iznenadnom noćnom napadu, a poraz je rezultirao gubitkom važnih teritorija u Makedoniji koje su bile pod vlašću Srba. (Tu su Turci za vazala sa obavezom plaćanja danka postavili sina umrlog “kralja”, Marka Kraljevića.)
Ipak, sasvim je logično da su središnje srpske zemlje Bitku na Kosovu smatrale važnom prekretnicom, događajem koji je ukazivao na to da će, prije ili kasnije, doći do gašenja srpske državnosti. U svakom slučaju, značaj ove bitke za srpski narod ne može se mjeriti samo po njenim političko - strateškim posljedicama. Priča o Kosovskoj bitki postala je simbol, neka vrsta talismana srpskog identiteta, tako da ovaj događaj ima status kakav nema ništa drugo u povijesti Srba. Naziv “kosovski mit” za ovu priču sa ideološkim nabojem ne znači da je sve u njoj lažno, nego prije da ona posjeduje djelovanje talismana. Naravno, neki aspekti kosovskog mita su neistiniti, i na istoričarima je da pokušaju sklopiti istinitiji prikaz i objasniti kako i zašto je došlo do stvranja mita.
Kao što smo vidjeli, potkraj 1370-ih zemlje kojima su vladali Srbi isparčana su u kneževine. Najveći dio je bio pod vlašću Lazara Hrebeljanovića, sa središtem u središnjem srpskom gradu Kruševcu, i uključivalo je dio istočnog Kosova. Imajući pod kontrolom najbogatije kosovske rudnike i centralnu Srbiju, Lazar je bio najmoćniji srpski vladar; on je također preuzeo vodeću ulogu kao pokrovitelj Srpske crkve, a patrijarh je ponovo prešao u Žiču, koja se nalazila na njegovoj teritoriji. Veći dio Kosova je držao Vuk Branković, potisnuo je porodicu Balšić iz Peći i Prizrena, ali su još uvijek kontrolisali dobar dio Crne Gore i sjeverne Albanije. Najveća sila u cijeloj regiji bio je kralj Bosne, Tvrtko, koji je zajedno sa Lazarom učestvovao u podjeli teritorije još jedne vladrske familije u zapadnoj i centralnoj Srbiji. Tvrtko i Lazar su uopšteno bili u dobrim odnosima. Lazar je nastojao i da svoje susjede uveže u mrežu porodičnih saveza, tako što je jednu kćer udao za Vuka Brankovića, a drugu za jednog od Balšića. Ali, bilo je teško sve ove odnose održavati u dobrom stanju, s obzirom na to da su Balšići i Tvrtko često međusobno ratovali, boreći se oko teritorije na jadranskoj obali.
Tokom 1385, vladajući Balšić je poginuo u borbi sa turskim četama koje su harala centralnom Albanijom. Njegov nasljednik, Đurađ II Balšić, još mnogo ranije, pristao je da postane turski vazal. Možda je smatrao da je to ne samo mudar nego i koristan sporazum: osiguravao mu je veću vojnu moć s kojom se mogao suprotstaviti ne samo prijetnji od bosanske ekspanzije nego i različitim lokalnim buntovnim moćnicima (poput porodice Dukađin i porodice Topia iz Duresa, koja je pozvala Turke da napadnu Balšiće). Savremeni balkanski pisci su skloni svakoga ko je dobrovoljno sarađivao sa Turcima ili ih pozivao kao saveznike u ove krajeve, smatrati krivim za najpodliju izdaju njihovog naroda i njihovog identiteta. Ali, ovakav način gledanja na prošlost potpuno je anahron. Svi srednjovjekovni vladari su, kad god je to bilo moguće, koristili vojske drugih naroda; šurovati i sa potencijalno opasnom silom kako bi se ona okrenula protiv neprijatelja, bilo je sasvim uobičajena praksa. Strani vojnici koji su govorili nerazumljive jezike nisu bili ništa novo: balkanski vladari su već odavna koristili Mađare, Njemce, Katalonce i druge. Jedino što je Turke razlikovalo od ostalih bilo je to što oni nijesu bili hrišćani. Tada to izgleda i nije bilo tako važno: konačno, oni su tu dolazili da se bore, a ne da pripovijedaju, i nisu ni na koji način pokušavali svoje novoosvojene vazalske teritorije preobratiti na islam.
U stvari, cijela istorija turske ekspanzije na Balkanu, do tog vremena, bila je istorija saradnje sa hrišćanskim vladarima. Prvi turski vojnici koji su kročili u Evropu učinili su to na poziv jednog katalonskog komandanta 1305.
Nakon nekoliko godina, pošto su raskinuli sa Kataloncima, došli su u službu srpskog kralja Milutina, koji se nadao da će ih iskoristiti protiv vizantijske vojske; a na kraju ih je naselio na srbijansku teritoriju. (Možda ovo naseljavanje 1.500 Turaka u Milutinovom kraljevstvu objašnjava inače zagonetan navod u jednom dubrovačkom dokumentu iz 1353. o ropkinji s Kosova, “Jeni iz Lipljana”, koja je kupljena od “Junana, Turčina”).

Nekoliko činjenica koje su izvjesne u vezi sa Kosovskom bitkom može se sažeti u par riječi

Milutin je imao i snažnu vojsku turskih Kumana, a car Dušan je zapošljavao Turke u svojoj vojci. Bizantski građanski rat iz 1340-ih, koji je omogućio Dušanu da krene u snažnu ekspanziju, bio je povezan sa korištenjem turskih snaga: car koji se borio da povrati prijesto, Jovan Kantakuzenus, godinama je zavisio od vojske i mornarice zapadnog turskog emira. Kada ga je taj saveznik napustio, Kantakuzenus se obratio najmoćnijem od svih turskih emira, osmanskom vladaru Orhanu i dao mu svoju kćer za ženu. Kantakuzenus je nahuškao Turke da osvoje nekoliko gradova zapadno od Konstantinopolja i, kada su Osmanlije okupirali široki priobalni pojas 1354. i odbili da ga se odreknu, to za njega sigurno nije bilo iznenađenje. Bilo je to uporište Osmanlija u Evropi. 1360. g. Orhana je naslijedio mlađi sin Murat, koji je krenuo u snažnu ekspanziju prema Trakiji, Bugarskoj i Makedoniji, osvojivši ključni grad Adrianopolj (Jedrene) 1361. i odnijevši i odlučujuću pobjedu na rijeci Marici, deset godina kasnije.
Oko 1380, Srbija i Bosna, napredne zemlje sa visoko produktivnim rudnicima srebra, postale su, sasvim očigledno, sljedeća meta. 1386. Murat napada Lazareve teritorije i osvaja grad Niš koji je, sa svojim položajem uz rijeku Moravu i vezama sa dva glavna putna pravca, imao ogroman strateški značaj. Mnogi historičari tvrde kako je tada Lazar pristao da postane turski vazal sa obavezom plaćanja danka; ali jedini dokaz za ovu pretpostavku jeste izvještaj utjecajnog osmanskog povjesničara sa početka šesnaestog stoljeća, Nešrija, koji je pokušao opravdati Muratova osvajanja 1389. kao odmazdu protiv Lazareva koji je prekršio svoje obećanje. Pošto postoje drugi dokazi o vojnim okršajima između Lazarovih i Muratovih snaga neposredno nakon zauzimanja Niša, tvrdnja o vazalstvu vjerovatno nije prihvatljiva. Međutim, u slučaju Đerđa Balšića, dokazi su mnogo jači. Najvjerovatnije su baš uz Balšićevu pomoć velike osmanske snage napale južni dio Bosne 1388. (U istoj godini je zabilježen i manji osmanski upad na Kosovo, koji je vjerovatno bio povezan sa ovim pohodom.) Ali, pohod je propao nakon što su doživjeli težak poraz u sukobu sa bosanskom vojskom pod komandom Vlatka Vukovića, vojnog komandanta kralja Tvrtka. Kako bi se osvetio za ovo poniženje i osigurao važnu teritoriju između svojih postojećih posjeda i dugoročne mete - Bosne, Murat je sakupio svoju vojsku i napredovao na Kosovu u ljeto 1389. Lazar je pozvao Bosance u pomoć, i oni su poslali veliku vojsku pod komandom Vlatka Vukovića. Lazarev zet, Vuk Branković, čije su se teritorije nalazile na samom pravcu osmanskog napredovanja, došao je sa snažnim trupama. Tako su vojske trojice vođa (uz još neke), pod komandom kneza Lazara, raspoređene na Kosovu polju, nekoliko kilometara sjevorozapadno od Prištine, na sastavcima rijeka Lab (alb.: Llap) i Sitnica, ujutro 15. juna 1389.
Ono nekoliko činjenica koje su izvjesne u vezi sa ovom bitkom može se sažeti u par riječi. Borbe su bile žestoke, gubici teški na obje strane. I Lazar i Murat su poginuli. Na kraju bitke, polje je ostalo u rukama Turaka. Murata je naslijedio sin Bajazid, koji je komandovao nekim turskim odredima u bitki; potom je ono što je ostalo od njegove vojske vratio u osmansku zemlju kako bi osigurao nasljeđivanje prijestola. Lazara je naslijedio njegov mladi sin Stefan Lazarević, koji će kasnije, po savjetu svoje majke udove kneginje Milice, postati turski vazal. Sve ostalo u vezi sa Kosovskom bitkom je neizvjesno: ko je sve učestvovao, kolike su bile vojske, kako je tekla bitka, koje su bile glavne prekretne tačke u borbi, kada i kako je smrt zadesila Lazara i Murata i da li, na kraju, treba smatrati da je to bila pobjeda ili neriješen ishod?

Postoje velika razmimoilaženja u mišljenjima oko sastava vojski. Naprimjer, srbijanski historičari slabo ili gotovo nikako ne spominju albanske snage u Lazarevoj vojsci, dok im albanski daju istaknuto mjesto. Postoji valjan dokaz o tome da su Albanci učestvovali: u porodičnoj povijesti plemićke albanske porodice Muzaka (ili “Musachi”) sa početkom šesnaestog stoljeća, zabilježeno je da je Teodor Muzaka poveo”veliku grupu Albanaca” da se pridruže Lazarevoj vojsci, zajedno sa “drugim albanskim plemićima”, i da je poginuo u bitki. Mnogi drugi detalji u ovim zabilješkama su provjereno tačni, tako da se i ova tvrdnja može uzeti kao vjerodostojna. S druge strane, albanske historijske knjige tvrde da je Srbo-Albanac Đerđ Balšić, koga one tretiraju kao čisto albansku ličnost, također učestvovao, što gotovo sigurno nije tačno. Jedina osnova za ovakvu tvrdnju jeste bilješka ranog osmanskog povjesničara Nešrija, koji, nastojeći opravdati Muratova osvajanja iz 1389, iznosi naširoko razrađenu priču o prekršenim obećanjima i zavjereništvu između Balšića, Lazara i Tvrtka. Kao što smo vidjeli, ova priča je u slučaju Lazara sumnjiva, a poznato neprijateljstvo između Tvrtka i Balšića čini je još manje vjerovatnom. U svakom slučaju, dokazano je prije gotovo sto godina da se Balšić u vrijeme bitke vjerovatno nalazio u Ulcinju, na crnogorskoj obali.

Poznato je da su srpski vladari u svim svojim vojnim pohodima oduvijek zavisili od plaćenika

Najraniji osmanski izvještaji, napisani u petnaestom stoljeću, spominju Albance u Lazarevoj vojsci; oni navode i mnoge druge etničke komponente. Među njima su bili plaćenici iz Srbije, Albanije, Bosne i Mađarske; u jednom se toj listi pridodaju i vojnici iz Wallachie (dio Rumunije), te Bugari, Česi i “Franci” (zapadni Evropljani); Nešri, u jednoj sintezi nekoliko ranijih verzija, spominje sve njih zajedno. Ali, s druge strane, turski autori su se trudili da povećaju brojnost i značaj Lazareve vojske koja je, po njima, bila daleko snažnija od Muratove, kako bi tursku pobjedu prikazali još blistavijom: najraniji od ovih izvještaja jednostavno kaže da je Lazar sastavio svoju vojsku “od svih onih koji su živjeli na zapadu”. Prema Nešriju, Lazar je okupio tako ogromnu vojsku, trostruko veću od osmanske, da su njegovi ljudi bili potpuno ubijeđeni u pobjedu pa su noć prije bitke proveli opijajući se namrtvo. Ovim osmanskim tvrdnjama se ne može vjerovati. Naravno, u Lazarevoj vojsci je moglo biti ljudi iz raznih zemalja; srpski vladari su oduvijek ovisili od plaćenika u svojim vojnim pohodima (poznat je primjer Dušanove brojne lične partije sastavljene od Njemaca). Posebno je vjerovatno učešće Mađara, s obzirom na to da je Lazar imao dugotrajne bliske odnose sa svojim sjevernim susjedima i da se jedna od njegovih kćeri udala za mađarskog plemića. Ali, glavninu njegove vojske su vjerovatno činili njegovi vojnici, ljudi Vuka Brankovića i bosanskog vojnog komandanta Vlatka Vukovića.
Što se tiče osmanske vojske, moguće je da je i ona uključivala značajne kontingente ne - turskih vojnika. Dva srpska vladara na susjednim makedonskim i bugarskim teritorijama, Marko Kraljević i Konstantin Dejanović, bili su turski vazali, a prvi uvjet njihovog vazalstva je bio da obezbjeđuju vojnike: pretpostavlja se da su to i činili, a mnogi istoričari smatraju da se jedan od njih ili obojica lično borili na turskoj strani. Jedna rana talijanska hronika, napisala sedamnaest godina kasnije, ističe prisustvo “grčkih i hrišćanskih” vojnika u turskoj vojsci, i zaključuje: “Muratova pobjeda leži u 5.000 hrišćanskih strijelaca, unajmljenih od Grka i Đenovljana, i mnogo drugih vojnika u sedlu. Ovo spominjanje đenovljanskih vojnika, osim što odražava neke predrasude samog hroničara (koji je Firentinac), možda sadrži i trun istine. Poznato nam je da je pretendent na vizantski prijestol, Jovan VII Palaiologos, prihvatio tursko vazalstvo i posjetio Đenovu (vjerovatno uz Muratovo dopuštenje) u maju 1389, kako bi zatražio podršku za napad protiv svog djeda, Jovana V. Do tog napada je zaista i došlo narednog proljeća, kada je Jovan VII opkolio Konstantinopolj uz pomoć mješovitih snaga, koje su se sastojale od njegovih ljudi, đenovljanskih vojnika i Turaka. Dakle, sasvim je moguće da je ista kombinacija bila na djelu i na Kosovu juna 1389.
Najranija srpska hronika, napisana vjerovatno nekoliko godina nakon bitke, kaže da su Muratovu vojsku sačinjavali Grci, Bugari i Albanci. Prve dvije kategorije smo već uzeli u obzir; dok identitet Albanaca je ovdje već teže utvrditi a priori. Dva ratnička katolička plemena sa Malesija, Mirdita i Kelmendi, mnogo godina kasnije ustvrdit će da su se borila na turskoj strani u ovoj bitki, za šta će dobiti značajne privilegije. Ovakve tvrdnje treba uzimati veoma obazrivo: radi poreskih olakšica, ljudi su mogli krivotvoriti usmeno predanje jednako temeljito kao što su srednjovjekovni cehovi krivotvorili svoje dokumente (i uz manje opasnosti da budu otkriveni). Ipak, s obzirom na konfuznu političku situaciju u cijelom albanskom regionu i stupanj osmanskog uticaja koji je već bio i prisutan u nekim djelovima centralne i sjeverne Albanije, sasvim je moguće da su se neki Albanci zaista borili na turskoj strani.
Što se tiče ukupne brojnosti vojski, tu jednsotavno nema pouzdanih informacija. Nešri prvo kaže da je Lazarova vojska bila neizbrojiva, a potom da je brojala 500.000 ljudi; prva tvrdnja je očitio uvjerljivija od druge. Jedan raniji turski hroničar (sredina petnaestog vijeka, po imenu Uruc, Muratovu vojsku zaokružuje na 60.000, ali čak i ovo je bila previsoka brojka za to doba. I osmanski pisci kažu za svoju stranu da je bila malobrojnija; srpsko predanje tvrdi isto za Srbe. Pošto su Turci barem ponudili neke brojke, njihova verzija je imala više uticaja na mnoge savremene povjesničare: uobičajne procjene iznose 40 - 60.000 ljudi za Muratovu vojsku i 100.000 za Lazarevu. Ali ova posljednja je nemoguće visoka. Srpski vojni istoričari su preokrenuli proporcije i smanjili brojke: 40.000 pod Muratom naspram 25.000 pod Lazarom, odnosno 27 - 30.000 za Murata i 15 - 20.000 za Lazara. Ovu posljednju procjenu je prihvatio i vodeći zapadni autoritet u oblasti srednjovjekovnog Balkana.

Prekretnica je nastupila kada su Turci napali zdesna a srpske snage se rasule i dale u bijeg

Nema direktnih dokaza ni o rasporedu vojnika. Ali tvrdnje hroničara su tu barem nešto uvjerljivije, s obzirom na to da su u skladu sa opštom vojnom praksom tog doba. Pretpostavlja se da je Murat komandovao centrom; njegove evropske trupe su bile na desnom krilu pod komandom mlađeg sina Bajazida i njegovog najpouzdanijeg komandanta Evrenoza; stariji sin Jakub je komandovao anadolskim trupama na lijevom krilu. Nešri daje i detaljan ali možda i pomalo fantastičan prikaz razgovora o taktici između Murata i Evronoza, prije bitke, u kojoj je Murat navaljivao da u prve redove stavi kamile kako bi poplašio srbijanske konje; Evrenoz ga je na kraju ubijedio da ih postavi malo pozadi. Ovo se barem slaže sa jednim od najstarijih dokumenta koji se odnose na bitku, pismom koje je odaslano iz firentinskog senata bosanskom kralju (kao odgovor i komentar na poruku koju im je on uputio u vezi sa ishodom bitke), oktobra 1389, u kojem se spominju “kamile u lancima” koje su stajale ispred Murata. Podudara se i sa onim što znamo o vojnoj praksi tog doba: osmanska vojska je obično zauzimala odbrambeni položaj, dok su Srbi, poput ostalih Evrpljana, stavljali tešku konjicu naprijed, što nije odgovaralo odbrambenoj borbi. Što se tiče Lazarove vojske, kažu da je on komandovao centrom; Vuk Branković je bio desno; a svi strani kontingenti su bili skupljeni na lijevom krilu, pod bosanskim generalom i (prema Nešriju) izvjesnim Dimitrijem, sinom Junda - o kome će biti više riječi kasnije.
Što se tiče samog toka bitke, i tu se moramo osloniti na znatno kasnije izvore. Ne postoji nijedan opis bitke nekog od učesnika. Postoje dva pisma koja je navodno napisao Bajazid, Muratov sin i nasljednik, koja neki današnji historičari smatraju autentičnim; međutim, ima obilje dokaza da se radi o falsifikatima nekog turskog zvaničnika krajem šesnaestog stoljeća, koji se inače naveliko bavio falsificiranjem dokumenata. Najdetaljnija verzija koju imamo opet dolazi od Nešrija, po kome su Srbi uspjeli probiti lijevo krilo osmanske vojske, dok se u centru vodila žestoka borba; odlučujuća prekretnica je nastupila kada je Bajazid (praćen Evrenozom) napredovao zdesna, usljed čega su se srpske snage rasule i dale u bijeg. Pošto je Bajazid naslijedio prijestol, nije se moglo ni očekivati da ova priča drugačije zvuči.
Svi prikazi toka borbi u ovoj bitki su sa tri međusobno isprepletene teme: navodna izdaja Vuka Brankovića, vrijeme i način Muratove pogibije i vrijeme i način Lazarove pogibije. Možemo primijetiti da se priča o tome kako je Vuk Branković izdao Lazara postepeno razvijala nakon bitke. Jedna srpska manastirska hronika, napisana nekih trinaest godina nakon bitke, navodi uz oklijevanje: “Ne znam uistinu šta reći o tome, da li je Lazara izdao jedan od njegovih ljudi ili je ispunjena Božija volja”. Nekoliko godina nakon bitke, jedan katalonski autor je došao do potpuno drugačije priče, u kojoj se Lazarov zet (Vuk Branković) ne optužuje za zavjerenički čin izdaje, nego jednostavno zato što je napustio bojno polje kad je Lazar poginuo: “vratio se na svoju zemlju da vlada”. Jedan historičar bugarskog porijekla, koji je proveo neko vrijeme na dvoru Lazarevog sina prije nego što je napravio svoj prikaz 1430, nigdje ne spominje izdaju; ali navodi da od mnogih srbijanskih plemića Lazarov sin nije dobio nikakvu podršku nakon bitke, jer ih je Lazar “od početka gazio”. A jedan bivši janjičar, koji je 1490. napisao žestok tekst protiv Turaka, za poraz okrivljuje neke srpske plemiće koji su na bitku gledali “kroz prste”.
Jedan drugi autor iz istog perioda, neki anonimni Venecijanac ili Dalmatinac, spominje izdajničkog kapetana Dragoslava Probišića, za koga se pričalo da je svoje ljude u jednom trenutku okrenuo protiv Srba, i tvrdi da je bosanski vojni komandant, čuvši za to, povukao svoju vojsku s bojnog polja. Prebišićevo ime se ne spominje ni u jednom drugom prikazu, a neki povjesničari sumnjaju da je uopće postojao.

Za nastanak mita o Kosovu zaslužni su folklor i literatura a mnogo manje istorijske činjenice

Ali pronađeni su novčići koje je kovao Probišić i koji su veoma slični onima Vuka Brankovića, tako se sad pretpostavlja da je on bio jedan od Brankovićevih vazala.
Prvi pisani izvor u kojem se Vuk Branković naziva izdajicom jeste jedna vrlo utjecajna knjiga historije koju je objavio dubrovački monah Mavro Orbini. “Kako neki kažu”, zabilježio je, “Branković je imao tajne pregovore sa Turcima prije bitke, i pristao je da izda svog komandanta”.
Kompletan Orbinijev prikaz Kosova nastao je pod snažnim utjecajem narodnog epskog predanja i jasno da se, 200 godina nakon bitke, ovdje radi o visokostiliziranoj i mitologiziranoj verziji događaja, koja je nastala više iz folklorno-literarnih potreba nego na osnovu neke historijske analize. Priča o zavjereničkom izdajici ima svoje pandane u drugim epovima, kao što Pjesma o Rolandu; i ova usmena epska tradicija, kao i francuska, gradi se na dramatskoj i psihološkoj zanimljivosti sukoba između dva plemića, od kojih je jedan odan (junak koji je ubio Murata), a drugi izdajica. U nekim poemama koje su očuvane, Vuk Branković, izdajica, prije bitke optužuje Miloša Kobilića, junaka, da nije vjeran; upravo zbog te lažne optužbe koja Miloša teško pogađa (i u koju je povjerovao i Lazar), on se zaklinje da će ubiti turskog sultana. Ova zamisao da su to bila dva Lazarova zeta koji su se dugo nadmetali za njegovu naklonost, posjedovala je i poželjnu simetriju i psihološku jačinu; ovaj aspekt priče je uočio jedan njemački pisac koji je oko 1450. živio u Hercegovini, što dodatno potvrđuje da je u to vrijeme ovo narodno epsko predanje uveliko živjelo.

Ali do 1601. g. narodna tradicija je mogla biti pod utjecajem prikaza druge bitke na Kosovu, koja se desila na Kosovu polju 1448. između turske vojske i osvajačkih snaga plemića iz Transilvanije, Janoša Hunjadija. Hunjadijevu akciju je sabotirao tadašnji vladar većeg dijela Srbije, Đurađ Branković (Vukov sin), koji je pokušao spriječiti Hunjadija da prođe kroz srpsku teritoriju, vjerovatno i obavijestio sultana o njegovim pokretima te potom ga bacio u tamnicu. Vrlo je vjerovatno da je proglašenje Brankovićevog oca za izdajicu u kosovskim narodnim pjesmama dijelom rezultat miješanja ove dvije bitke u narodu. Sasvim je sigurno da je barski nadbiskup Marin Bici, porijeklom Dalmatinac, u jednom tekstu o Kosovu koji je napisao 1610, stavio zajedno “Gianca” (Lancu de Hunedoara) i “Miloša Cobilicha” (Miloš Kobilić, Muratov ubojica); a mnogi narodni epovi sasvim bezobzirno miješaju likove iz različitih vremenskih perioda.
Visokostilizorani folklorno-književni karakter epa, sam po sebi predstavlja razlog da se priča o Vukovoj zavjeri ne prihvati kao historijska činjenica. To potvrđuje i historijski dokazi iz kojih se da, istovremeno, naslutiti šta je bila osnova za ove do u detalje razrađene optužbe o izdaji. Da je Vuk Branković postigao tajni sporazum sa Muratom, bilo bi za očekivati da se nakon bitke pojavi kao najistaknjtiji i najprivilegiraniji Bajazidov vazal u tom području. Naprotiv, izgleda se on opirao da postane vazal. Zadržao je izvjesnu trajnu teritorijalnu autonomiju, a jedino čega se morao odreći tri godine kasnije bilo je Skoplje - njegov dragocjeni posjed; mada je konačno pristao da postane turski vazal 1392, on nije učestvovao u kasnijim Bajazidovim balkanskim vojnim akcijama 1395. i 1396. (dok Lazarov sin i drugi vazali u regiji jesu); na kraju su ga Turci svrgnuli i poslali u zatvor, gdje je i umro. Ovo ne liči na životni put proturskog zavjerenike. Ali, s druge strane, želja za autonomijom i ličnom vlašću uočljiva je još od prije 1389, kroz različite sukobe i tenzije sa Lazarom (posebno oko kontrole nad Srbijanskom crkvom). Branković možda i nije bio orijentiran proturski, ali nije bio ni osobito sklon Lazaru.
Ako ostavimo po strani priču o njegovom čovjeku Dragoslavu Probišiću (jer su dokazi isuviše neuvjerljivi da bi imali neku težinu), ipak možemo primijetiti da se u nekoliko ranih prikaza daju naslutiti kako nedostatak entuzijazma kod nekih Lazarovih plemića, tako i momenat preokreta u toku bitke uzrokovan povlačenjem značajnog dijela trupa. Možda je najbliži istini bio katalonski pisac, koji tvrdi kako Vuk Branković, vidjevši da je Lazar poginuo, više nije želio da nastavi borbu i “vratio se na svoju teritoriju da vlada”.
Osmanski izvori ne kažu ništa o srpskom izdajici; ali to ne iznenađuje, jer bi takvo objašnjenje srbijanskog poraza umanjilo slavu turske vojske. S druge strane, u vezi sa pitanjem o Muratovoj pogibiji, osmanski autori imaju reći mnogo toga. Svi se slažu da je Murata ubio samo jedan kršćanski vojnik, koji se uspio približiti sultanu pukom srećom ili lukavstvom.

Ideja o upadu u neprijateljski tabor i ubistvu Murata potekla je od epskih pjesama o krađi mlade

Najraniji turski pisac, Ahmed, koji je radio u Bajazidovom domu i umro 1412, opisuje šta se desilo kada se vojska srpskog protivnika raspala i razbježala:
Mnogi vojnici su krenuli u potjeru za neprijateljem i samo su vladar i nekolicina njegovih dvorjana ostali na jednom mjestu… Ali tu je ležao jedan nevjernik, sav u krvi od glave do pete. Krio se među tijelima poginulih, ali je mogao lako vidjeti junačkog Kana. I sudbina je htjela da on ustane, baci se nožem na vladara i izbode ga.
Drugi autori, poput Uruca (sredinom petnaestog stoljeća), pričaju sličnu priču ali je smještaju u centar bitke, a ne na kraju. Oni dodaju i elemenat prevare: nevjernik je zamolio da poljubi sultana u ruku, što mu je Murat velikodušno dozvolio. Time se objašnjava kako su njegovi dvorjani i čuvari mogli počiniti fatalnu gešku i dopustiti kršćanskom vojniku da priđe tako blizu Muratu. Prvi naučnik koji je uporedio sve ove prikaze, Aleksej Olesnicki, zaključio je da osmanski pisci jednostavno nisu znali šta se dogodilo; to objašnjava zašto nijedan od njih ne kaže šta se nakon toga desilo sa ubojicom, niti iznosi bilo kakve pojedinosti o njemu. Po njemu, jedini zaključak koji se može izvući jeste da je Murat nakratko ostao sam bez čuvara (vjerovatno tokom bitke, a ne nakon nje), i da je potom pronađen mrtav.
Predanje koje se razvilo na srpskoj strani također se zasniva na djelu pojedinca i prevari; ali se razlikuje u svemu ostalom. U konačnoj verziji priče, koja se susreće u narodnoj poeziji, podvig je izvršio Miloš Kobilić prije početka bitke. Podboden sumnjičenjim Vuka Brankovića, i/ili povrijeđen Lazarovim prigovaranjima, Miloš je odjahao tog jutra do šatora sultana Murata, kako bi saopštio da je odlučio preći na tursku stranu. Sultan je zatražio da izvrši ritualni čin pokornosti i poljubi ga u nogu (ili koljeno).
Kao i u priči o izdaji Vuka Brankovića, i cijeloj drami o rivalstvu između Vuka Brankovića i Miloša Kobilića, i ova priča se doima kao da je oblikovana književnim predanjem. Ima pretpostavki da je ideja o ulasku u neprijateljski tabor na konju i lukavoj prevari potekla od tradicionalnih pjesama o krađi mlade, gdje junak upada u neprijateljski teritorij i pomoću hrabrog lukavstva ugrabi djevojku. Ukoliko je priča o Milošu Kobiliću uveliko proizvod književnog modela, onda je on djelovao već u najranijoj fazi. Historičar bugarskog porijekla, Konstantin koji je pisao oko 1430, već je imao sve glavne elemente ove priče: nepravedno optuženi plemić koji se prevarom probija do sultana i ubija ga kako bi oprao vlastito ime. Znamo da su srpski narodni pjevači imali običaj svaki događaj gotovo istog časa prenositi u pjesmu. (Jedan nezaboravan primjer imamo u pjesniku-seljaku Anti Nešiću, koji je bio član srpske Narodne skupštine 1873-74; svaki dan bi se pojavio iz skupštine i čitavu debatu o Zakonu o novčanoj reformi i budžetu pretvorio u čiste stihove pred zadivljenom publikom.) Konstantin je bio na dvoru Lazarevog sina od 1411; drugi elementi epske tradicije (ne epizoda o Milošu Kobiliću, nego herojski govor koji je održao Lazar prije bitke), utjecali su na jedan još raniji tekst, memorijalni govor koji je najvjerovatnije sastavio srpski patrijarh oko 1390.
Epska tradicija je bila vrlo snažna, i na kraju je potpuno prevladala. Ali u prvim stoljećima nakon bitke morala se takmičiti sa drugačijom verzijom događaja, koja je takođe kolala među hrišćanskim piscima. Ova verzija, koja Muratovu pogibiju povezuje sa odvažnim jurišem usljed bitke, prvo se pojavljuje u jednom od najranijih dokumenta, u komentarima (iz oktobra 1389) koje su firentinski senatori dali na izvještaj o bitki što su ga primili od bosanskog kralja Tvrtka:
Srećne li su, najsrećnije, ruke dvanaestorice odanih plemića koji su svojim mačevima prokrčili put, prodrli kroz neprijateljske redove i kroz obruč lancima vezanih kamila, i junački se probili do šatora samog Murata. Srećniji od svih je onaj koji je tako silovito ubio tako moćnog ratnika ubodom svoga mača…
Većina istoričara je pojedinosti iz ove priče smatrala izmišljenim; broj od dvanaest vjernih ljudi se doima sumnjivo sumboličnim, a jedan od vodećih naučnika je jednostavno odbacio ovaj prikaz kao čudan, odnosno, “poseban slučaj”. Ali ostaje činjenica da je ovaj firentinski dokument najbliži samim događajima od svih ostalih koje posjedujemo: to je direktan komentar o izvještaju koga je nekoliko mjeseci nakon bitke otposlao vladar čiji su ljudi u njoj učestvovali. Indicija o redu kamila vezanih lancima slaže se sa ostalim izvještajima; a bez obzira na to da li je broj dvanaest tek neka namjerna simbolika, osnovna zamisao o maloj grupi vitezova koji napadaju Murata uopšte ne izgleda kao “poseban slučaj”.

I najnakićeniji biseri epske mašte možda rastu oko nekog komadića istorijske građe

Anonimni firentinski hroničar, koji je pisao vjerovatno manje od dvadeset godina nakon bitke, daje malo razrađeniju verziju iste priče: po njemu, Lazar je lično sa još dvanaestoricom ljudi napao Muratov šator (nakon što su Turci porazili Lazarovu vojsku na polju) i ubio ga kopljem. Elementi ove priče se pojavljuju u još jednom prikazu sijenskog trgovca koji je živio na osmanskom teritoriju do 1402, a svoje historijske radove je objavio 1416. U njegovoj verziji priče, Lazar i nekoliko njemu odanih ljudi jurnili su na Muratov šator, ali su zaustavljeni i zarobljeni; a onda, kada su izvedeni pred sultana, jedan od njih je uspio da ga izbode. Ovdje vidimo dvije priče spojene u jednu - viteški napad i lukavo ubistvo nožem.
Međutim, od svih ranih prikaza, najdetaljniji i najfascinantniji je onaj anonimnog katalonskog autora, koji je sigurno napisan prije 1402. Većina povjesničara Kosova ne posvećuje dovoljnu ili gotovo nikakvu pažnju tom prikazu bitke, zato što on dolazi na kraju jednog uglavnom izmišljenog teksta, sentimentalne romanse pune čudesnih izmišljotina. Samo djelo predstavlja romansiranu biografiju Jakoba, starijeg Muratovog sina, koga Bajazid ubija nakon bitke kako bi osugurao prijestol za sebe. (Završni odlomak knjige opisuje Bajazida koji je još na vlasti, što ovaj tekst smiješta u vrijeme prije nego što ga je porazio i zarobio Tumirlenko 1402.) Ipak, što su uočili i mnogi katalonski naučnici, opis Kosovske bitke, koji čini zadnji dio knjige, sasvim je drugačiji od izmišljene romanse koja mu prethodi: on se izgleda dobrim dijelom temelji na jednom ili više istorijskih prikaza, koje su možda napisali neki bizantski Grk ili Turčin koji je pripadao antibajazidskom lobiju. U cijeloj knjizi, autor pokazuje neobično tačno poznavanje naziva mjesta, osmanskih običaja i povijesnih detalja.
Prema ovom autoru, Lazarove snage (26.000 pješadije i 4.000 naoružane konjice) uključivale su “mnogo Njemaca i mnogo Mađara”. Jedan od vitezova na konju, “krupan Mađar”, tražio je od Lazara da ga stavi na čelo vojske; udovoljeno mu je i dobio je pod svoju komandu više od jednog cijelog odreda (ostali komandanti su bili sam Lazar i “njegov zet”, tj. Vuk Branković). Autor potom iznosi razne detalje o dvijama vojskama, uključujući i to da je Murat poredao kamile u tri reda, jedne ispred drugih, “vezane debelim lancima”. (Ovo je važan detalj, jer se potpuno slaže sa navodom o vezanim kamilama u pismu firentinskih senatora.) Tokom bitke jedna grupa njemačkih vitezova probila se kroz redove kamila i prodrla duboko u tursku vojsku. U nastaloj zbrci, mađarski vitez koj se bio zakleo da će se lično boriti s Muratom, podbo je svog konja pravo na sultana, ne bojeći se strijela koje je na njega ispaljivao sam Murat.
On se probi, sa kopljem u ruci, i zada mu takav udarac potpomognut konjem u jurišu, da su Muratov štit i oklop potpuno probijeni, a vrh koplja mu se zario četiri prsta duboko u tijelo, i Murat se sruči na tlo teško ranjen.
Mađarskog viteza je odmah potom oborila kiša strijela; Murat je uskoro podlegao ranama.
Indentificiranje Muratovog ubice kao mađarskog viteza vrijedi ozbiljno razmotriti. Kao što smo vidjeli, Lazar je gotovo sigurno u svojoj vojsci imao i mađarski kontingent; njegov zet, Nikolas Garai, bio je jedan od najmoćnijih plemića u Mađarskoj i veoma angažovan u balkanskim događajima. Sam Garai nije bio prisutan prilikom bitke, ali svaki vitez višeg ranga koga bi on poslao dobio bi počasno mjesto. Možda ona simetrija sa dvojicom zetova, koja se pojavljuje u epskom predanju, ima neke veze s ovim. Još jedna karateristika ovog epskog predanja bi mogla imati mađarsko objašnjenje. Među najčuvenijim pjesmama su one koje opisuju podvige devetorice Jugovića, braće koji su se viteški borili i izginuli u bitki. Prema narodnom predanju, oni su bili braća Lazarove žene, kneginje Milice; ali povijest ne zna za njihovo postojanje. Međutim, često se dešava da imena u epskoj poeziji imaju neku, makar i vrlo daleku pozadinu u stvarnosti: čak i najnakićeniji biseri epske mašte možda rastu oko nekog minijaturnog komadića istorijske građe. (Već smo spominjali jedan primjer iz jedne druge kulture: albanski nazivi mjesta koji su se, u iskrivljenom obliku, našli u Pjesmi o Rolandu.) U najranije zabilježenoj pjesmi o Kosovu, ime koje će kasnije autori zabilježiti kao “Jugović” u stvari je bilo “Ugović”, a prvi redak u kome se pojavljuje to ime povezuje braću Ugović sa “ugarskim”, tj. mađarskim, plemićima. Možda su Ugovići prvobitno bili “Ugarovići”, mađarski sinovi - mala grupa vitezova koje je poslao Lazarov mađarski rođak. Veza sa Garaiem možda objašnjava zašto su oni, u epu, posmatrani kao neka vrsta svojte kneza Lazara.

Tek u osamnaestom vijeku jedan izdavač uljepšao je ime Kobilić i napisao Obilić što je pogrešno

I, da odemo još malo dalje u ovim spekulacijama, možda je takva jedna grupa eltinih mađarskih vitezova, predvođena “krupnim Mađarem” iz katalonskog prikaza, krenula na Murata, da bi poslije bili stavljeni kao dvanaestorica vjernih vitezova u ranom izvještaju koji je u Firencu uputio bosanski kralj Tvrtko.
Nijedan od ranih kršćanskih izvora ne može se mjeriti sa ovim talonskim prikazom kada je riječ o podrobnosti detalja. Ali, postoji još jedan tekst, bugarska hronika napisana u periodu između 1413-21, koja ne samo da daje jednu (vrlo kratku) verziju viteške priče, nego dodaje i jedan vrlo važan element: imenuje viteza koji je ubio Murata. “A među ratnicima biješe čovjek ogromne snage, po imenu Miloš, koji je svojim kopljem pribo nevjernika Murata, baš kao sv. Dimitrije…” Pred kraj petnaestog stoljeća spominje se cijelo ime Miloš Kobilić ili Kobilović; a u nekoliko narednih stoljeća ono se stalno pojavljuje u bezbroj varijanti kao u kineskoj igri šaputanja: Milois, Miloss Kobyla, Milos Kobilith, Milossus Kobyliczh, Milosch Khobilovitz, Milo Comnene i Minkos Koplaki. U folklorno-epskoj tradiciji to je uvijek Miloš Kobilić - odnosno uvijek je bio, sve dok jedan nadobudni izdavač iz osamnaestog stoljeća nije odlučio da ga “uljepša” u “Obilić”, u želji da sugerira riječ obilje. Oblik “Obilić” koriste svi suvremeni srbijanski pisci; začudo, čak i vrlo ozbiljni historičari i književni stručnjaci nastavljaju da ga koriste, mada su potpuno svjesni da se radi o patvorini i očiglednoj izmjeni.
Može li se išta zaključiti na osnovu originalnog imena? Nažalost, odgovor glasi da se mogu ili bi se mogle zaključiti mnoge stvari, ali nijedna sa sigurnošću. Ako pretpostavimo da je to bilo pravo ime stvarne ličnosti, onda bi dokazi sadržani u hrivosuljama ukazivali da je on vjerovatno došao sa zapadnog Kosova, gdje je ime “Miloš” u to doba bilo vrlo popularno. Mada danas Miloš zvuči potpuno srpski, imena koja su se završavala na -oš ili -uš nisu bila tako uobičajena u srednjem vijeku, i moguće je da su odražavala izvjestan albanski utjecaj; dok je ime Miloš bilo popularno na zapadnom Kosovu, u sjevernim dijelovima ga uopće nije bilo. Isto tako, “Kobilić” ili “Kobilović” je moglo nastati od vlaške ili albanske riječi “copil” odnosno “kopil”, koja, kao što je već rečeno, znači “dijete” ili “vanbračno dijete”. “Kopil” se u nekim srednjovjekovnim spisima pojavljuje i kao vlastito ime Vlaha; postoji također i selo po imenu Kobiliće i Kopiloviće na sjeverozapadnom Kosovu. S obzirom na sve to, bilo je tvrdnji da je Miloš Kobilić bio vlaško-albanskog porijekla.

Međutim, po jednoj drugačijoj etimologiji, “Kobilić” se izvodi iz riječi kobila: “Kobilić” bi prema tome značilo “kobilin sin”. U tom smislu je narodna tradicija tumačila ovo ime: prema legendi, Miloša je u djetinjstvu dojila kobila. Podsjetimo se da je osmanski historičar Nešri spominjao vodećeg viteza na srbijanskoj strani po imenu Dimitrije, “Jundovog sina” (Yund-oglu): yund u stvari stara turska riječ koja znači “kobila”. Ostaje nejasno zašto ga naziva Dimitrije umjesto Miloš; možda je pobrkao “Miloš” i “Mito” (deminutiv za Dimitrije), ili se radi o utjecaju popularnog poređenja sa sv. Dimitrijem (kao kod ranije spomenutog bugarskog hroničara). Ali ono što je ovdje važno jeste da se taj “Yund-oglu” opisuje kao komandant Lazarevog lijevog krila, gdje su bile raspoređene strane trupe - što se u potpunosti podudara sa prikazom koji daje anonimni Katalonac.
Ukoliko smatramo da ovo pridonosi vjerodostojnosti katalonske verzije, onda bismo možda trebali razmotriti mađarsko porijeklo vitezovog imena. Vjerovatno bi bilo pretjerano pretpostaviti da je “Miloš” prvobitno bio “Miklos” (mađarska verzija imena Nikola”, a da je “Kobilović” u stvari nastalo od kaborlovog (”vitez-lutalica” na mađarsko društvo tog doba bilo je još uvijek pod snažnim utjecajem šamanizma koji su Mađari donijeli sa sobom iz centralne Azije. Te tradicije su bile osobito snažne u vojsci: naprimjer, mađarski vojnici tog vremena su na svojim odijelima nosili magijske kosti (motiv koji se zadržao na uniformama husara, oblikovan zlatnim širitima). Ova vjerovanja nisu njegovali samo vojnici iz sela: umjetničko-historijski dokazi pokazuju da se tokom ovog perioda mađarski plemići namjerno usvajali lokalne “etničke” nošnje i običaje.

Prema svemu što danas znamo logično je zaključiti da je Murata ubio neki Mađar

A među raznim totem-životinjama koje su koristili mađarski šamani, konj je bio najmoćnija i najpopularnija. Vjerovali su da svaki šaman ima svog bijelog čarobnog konja koji će ga odnijeti na nebo. I, mada je identificiranje Miloša Kobilića kao Mađara prilično nepouzdano, zanimljivo je primijetiti da je Mađarska, više nego ijedna druga zemlja u regionu, posjedovala kulturu koja je mogla proizvesti harizmatičnog ratnika koji je imao neku magičnu vezu sa kobilom.
Naravno, ukoliko je cijeli prikaz katalonskog autora tačan, onda postaje teško objasniti zašto su turski historičari razradili potpuno drugačiju priču o Muratovoj smrti. I ovdje je moguće ponuditi nekoliko objašnjenja. Pogibija sultana u bitki predstavljala je događaj bez presredan; možda je podmuklo ubojstvo i blo manje uvredljivo za tursko samopoštovanje od obične pogibije u borbi. Možda je kombinacija dviju priča koju nudi sijenski autor upad na konjima, zarobljavanje vitezova, a potom iskorištena prilika za ubojstvo od jednog od njih - bila bliža istini. Možda se juriš mađarskog viteza završio neuspjehom, tako da je Murat ubijen u drugom odvojenom događaju; kršćanski izvori su možda zabilježili samo da je vitez posljednji put viđen kada se bacio na sultana, i da je kasnije objavljeno kako je sultan ubijen. Bez dodatnih dokaza, prava istina možda nikada neće biti utvrđena. Ali prema svemu što sada znamo, moguće je logično zaključiti da je Murata ubio neko, vrlo moguće neki Mađar koji se zvao, ili čije ime je zvučalo slično, odnosno čije ime je naknadno promijenjeno ili je značilo isto što Miloš Kobilić.
I Lazarova smrt je bila predmetom brojnih različitih priča; i tu su književni zahtjevi narodnog epa igrali važnu ulogu. U nekim verzijama epa, završni, dramatični sukob se dešava između Lazara, koji umire, i Murata, koji je već zadobio smrtonosne rane. Kod otomanskih povjesničara, priča je jednostavnija: zarobljenog Lazara dovode pred Bajazida na kraju bitke, koji naređuje njegovo pogubljenje; najranije srpske hronike daju vrlo sličan prikaz. Verzije prema kojima je Lazar bio vitez koji je ubio Murata prate, naravno, drugu liniju priče; ali ove prilično prozirne pokušaje da se Miloševa uloga pripiše Lazaru, ne treba uzimati za ozbiljno. I ovaj put, Katalonac daje najprozaičniji prikaz; po njemu, ubrzo nakon Muratove smrti gine i Lazar, “nakon što se uključio u borbu protiv Ajna-bega” (komandant anadolske konjice na lijevom krilu osmanske vojske”. Kada bi ovo bilo sasvim istinito, tad bi bilo sasvim razumljivo zašto je srpski narod težio drugačijoj varijanti priče, u kojoj je Lazar imao priliku barem da održi još jedan junački govor prije nego što pogine.
Možda se čini čudnim pitanje da li je ova bitka bila turska pobjeda ili neriješeni boj, s obzirom nato da se radi o najčuvenijem porazu u srbijanskoj povijesti. Ipak, neki od ranih izvora iznose još čudniju tvrdnju; oni bitku opisuju kao srpsku pobjedu. Pismo firentinskih senatora ne ostavlja nimalo sumnje da ih je kralj Tvrtko obavijestio o velikoj pobjedi protiv Turaka; isti dojam se stiječe nekoliko godina kasnije, čitajući knjigu francuskog autora Filipea de Mezieresa; a prva reakcija bizantiskih prisaca bila je da ustvrde kako je Kosovo bilo poniženje za Turke. Neki stari srpski vjerski tekstovi o Lazaru, napisani u obliku pohvale, kažu da je Murat poražen. Narodne epske pjesme koje je čuo neki slovenački putnik prolazeći Kosovom oko 1530., slave Miloša Kobilića koji je ubio Murata, završavajući: “Kad su Turci izgubili svog vođu, dali su se u bijeg. Tako su Markogrof (Lazar), njegova vojska i njegova zemlja oslobođeni od Turaka.
Očigledno su postojala dva osnovna razloga za formiranje ovih različitih ocjena ishoda bitke. Prvi je bila činjenica da je sultan poginuo u ovoj bitki: to je privuklo zanimanje bizantskih pisaca, koji inače ne bi mnogo marili za ono što se desilo u ovoj udaljenoj slavenskoj kneževini. To je bio najvažnije i za pisce srpskih podvala koji su, usredsređeni na Lazara, sve događaje u bitki posmatrali na vrlo ličan, umjesto na vojno-strateški način: omiljeno im je poređenje bilo sa Davidom i Golijatom, koji su se naravno borili kao pojedinci, a ne kao vojskovođe. Drugi razlog je najvjerovatnije bio taj što, nakon bitke, tuska vojska nije krenula dalje u osvajanje srpske teritorije, nego se brzo povukla u Anadoliju (radi osiguravanja prijestola za Bajazida). To je moglo ostaviti dojam da su Turci uspješno odbijeni.

Svaki prikaz bitke nastao je pod pritiskom vjerskih, književnih i političkih uticaja

Da li je bosanski kralj Tvrtko imao neki dodatni, skriveni razlog, da širi vijesti o pobjedi - naprimjer, kako bi dobio vojnu ili finansijsku podršku od talijanskih vlasti, koji su, u protivnom, mogle dodijeliti Mađarskoj - o tome možemo samo nagađati.
Još jedna karakteristika bitke koja je sigurno uticala na ove izvještaje jeste činjenica da su i Turci pretrpjeli teške gubitke. S obzirom na strašne gubitke u ljudstvu na obje strane, postojala je osnova da se na bitku gleda kao na neriješen rezultat za koji je plaćena visoka cijena. Jedan stari srpski vjerski tekst zaključuje: “Obje strane su bile iscrpljene, i bitka je prestala”, više ranih hronika, talijanskih i dubrovačkih, daju približno istu verziju ishoda. Većina savremenih povjesničara su skloni opisati bitku kao uglavnom neriješenu, ali uz dvije bitne kvalifikacije. Prvo, u tehničko-vojnom pogledu, bitka se ipak može okarakterisati kao osmanska pobjeda, zato što se srpska vojska raspala i dala u bijeg, dok je turska na kraju dana zadržala polje u svom posjedu. Drugo, dok su Srbi upotrijebili svoju punu vojnu snagu, Turci su bili u stanju da iz dana u dan dovlače nove i sve jače jedinice. Stoga, dugoročno gledano, ova bitka se s pravom može smatrati velikim porazom srpske strane. Postoje i jasni dokazi da su tako mislili i ljudi s Kosova u sljedećoj generaciji ili dvije: bugarski pisac Konstantin, koji je bio na dvoru Lazarovog sina od 1411, jasno je opisao bitku kao tursku pobjedu. Isto je postupio i katolički biskup Martino Segono, koji je služio na Novom Brdu u prvoj polovici petnaestog stoljeća.
Ali, da li su gledišta pisaca poput Konstantina i Segona uopće predstavljala javno mišljenje? Na ovo nema sasvim sigurnog odgovora. Svaki prikaz bitke sačuvan do naših dana je sačinjen pod pritiskom različitih posebnih utjecaja - vjerskih, književnih i političkih. Nema načina da se prodre u pozadinu tih tekstova i izvora i izvrši neka vrsta imaginarne ankete među lokalnim stanovništvom. Jedino što možemo učiniti jeste da uočimo i pratimo najranije niti predanja koje su, na kraju, utkane u popularni, savremeni “mit o Kosovu” (uglavnom u devetnaestom stoljeću), koji danas prevladava u srpskom načinu razmišljanja.
Najuočljivija nit koja se pojavljuje vrlo rano jeste srpski pravoslavni kult kneza Lazara. Oko godinu dana nakon bitke, Lazarovo tijelo je prebačeno i ponovo sahranjeno u manastiru koji je on osnovao u Ravanici, između Niša i Beograda. Napisani su vjerski tekstovi koji su ga proglasili mučenikom, a za godišnju komemoraciju 15. juna sastavljena je posebna liturgija, koja je sadržavala pripovijest o njegovom životu i smrti. Međutim, glavni akcenat u ovom i drugim manastirskim tekstovima bio je na njegovim pobožnim djelima. Mnogo više prostora je posvećeno njegovom zavještanju Ravanice nego njegovoj posljednjoj bitki protiv Turaka. Jedini važan doprinos koji su ovi tekstovi dali kasnijem mitu o Kosovu bilo je, u nekima od njih, uključivanje govora koji je navodno Lazar održao svojim vojnicima prije bitke, i u kojem im je, koristeći retoričke modele, rekao da je “bolje poginuti u borbi nego živjeti u sramoti… Živjeli smo dosta na ovom svijetu; na kraju, želimo prihvatiti mučeničku borbu i vječno živjeti na nebu”.
Kao što smo vidjeli, od tih religijskih tekstova (manji broj) opisuju bitku kao Lazarovu “svetu pobjedu”. Standardni način slavljenja svetaca bilo je recitiranje njihovih dostignuća, a ne patnji; u Srpskoj crkvi je postojala snažna tradicija kraljevskog svetaštva, ali ne i mučeništva. Stoga ne iznenađuje da se Lazarova komemoracija sastoji uglavnom od nabrajanja njegovih vrlina i uspjeha - među kojima se ubojstvo Murata smatra najvećim. Slavljenje je važnije od oplakivanja u ovim tekstovima: i mada se tu spominju i pogibije srpskih vojnika na Kosovu, u ovoj ranoj fazi se još ne naslućuje nastanak mita o nacionalnoj katastrofi. Ni ovo nas ne treba čuditi; kada su pisani ovi tekstovi, deceniju ili dvije nakon bitke, Lazarov sin je neometano vladao srpskim zemljama i, štaviše, činio je to kao lokalni sultanov vazal. Za monahe, koji su ovisili od njegovog pokroviteljstva, ne bi bilo baš mudro opisati ovakvo stanje stvari kao katastrofalno za narod - čak i ako su ga smatrali takvim, što je malo vjerovatno.
Ova prva liturgija slavljenja Lazarove smrti 15.juna svake godine (28. juna po novom kalendaru) mogla bi izgledati kao dokaz neprekinute tradicije obilježavanja godišnjice Kosova od 1390. g. do danas. Međutim, taj kontinuitet je ustvari vrlo krhak.

Nacionalisti poput Vuka Karadžića uzeli su kosovsko predanje i pretvorili ga u ideologiju

Načertanije

Program spoljašne i nacionalne politike Srbije na koncu 1844. godine

SADRŽAJ:

• NAČERTANIJE
• Politika Srbije
• Primječanija o razdeljenju carstva
• O sredstvima, kojima bi se cjelj srbska postići mogla
• Uvodna sredstva
• Najpre da označimo naša otnošenija sprema Bugarske
• O politiki Srbije u smotreniju Bosne, Ercegovine, Crne Gore i Sjeverne Albanije
• Srem, Bačka i Banat
• O sojuzu sa češkim Slavjanima

Načertanije

Srbija se mora i u tom smotreniju u red ostalih evropejskih država postaviti, stvorivši jedan plan za svoju budućnost, ili tako reći da sastavi sebi jednu domaću politiku po kojim glavnim načelima treba Srbija kroz više vremena stalno da se vlada i sve svoje poslove po njima postojano da upravlja.

Dviženije i talasanje medu Slavenima počelo je već, i zaista nikad prestati neće. Srbija mora ovo dviženije a i rolu ili zadatak, koji će ona u tom dviženiju za izvršenje imati, vrlo dobro upoznati.

Ako Srbija dobro projesapi šta je ona sad? u kakvom se psoloženiju nalazi? i kakvi nju narodi okružavaju? to se ona mora uveriti o tome, da je ona mala, da ona u ovom stanju ostati ne sme, i da ona samo u sojuzu sa ostalim okružavajućim je narodima za postići svoju budućnost svoj zadatak imati mora.

Iz ovog poznanja proističe čerta i temelj srpske politike, da se ona ne ograničava na sadašnje njene granice, no da teži sebi priljubiti sve narode srpske koji ju okružavaju.

Ako Srbija ovu politiku krjepko ne bude sledovala, i što je gore, ako je odbaci te ne sočini ovom zadatku dobro razmišljen plan, to će ona od inostranih bura kao mala lada ovamo i onamo bacana biti, dok najposle na kakav golem kamen ne nameri, na kome će se sva razdrobiti.

Politika Srbije

Tursko carstvo mora se raspadati, i to raspadanje može se samo na dva načina dogoditi.

1. Ili će carstvo to biti razdeljeno; ili

2. Biće ono na novo sazidano od svojih hristijanskih žitelja.

Primječanija o razdeljenju carstva

O slučaju ovom nećemo opširno govoriti, no samo to primetiti moramo da bi pri ovom događaju Rusija i Austrija glavne role igrati morale, jer su one susedne i graničeće sile.

Ove dve sile lako bi se mogle pogoditi i složiti, koje će zemlje i predjeli kojoj pripasti. Austrija samo za pritjažavanjem zapadnih, a Rusija za osvojenjem istočnih zemalja težiti može. I po tome može biti da bi prava linija od Vidina do Salonika povučena, mogla ovo pitanje na zadovoljstvo obadveju strana rješiti. Tako dakle u slučaju razdeljenja, svi Srbi samo Austriji pali bi u djel. Austrija i Rusija znadu to odveć dobro da tursko carstvo kao takvo, dugu budućnost neće imati. Obe države ovu priliku upotrebljuju da učine svoje granice što skorije raširiti. Oba dve one na tome rade svakojako, da preduprede i prepreče da se na mesto turskog drugo hristijansko carstvo izrodi; jer bi onda za Rusiju iščezla lepa nadežda i prijatan izgled, da će Carigrad uzeti i držati, koje je njen najmiliji plan od Petra Velikoga; a za Austriju porodila bi se otuda grozeća opasnost da će Južne Slovene svoje izgubiti.

Austrija dakle mora pod svima opstojateljstvima biti neprestano neprijatelj srbske države; sporazumjenije dakle i sloga sa Austrijom jeste za Srbiju politička nemogućnost; jer bi ona sama sebi uže na vrat bacila. Samo Austrija i Rusija mogu raditi o propasti i razdeljenju turskog carstva. One se o tome brinu. Rusija ovo stanje već od mnogo godina prepravlja i priugotovljava. Sad već i Austrija ne može inače, nego mora i ona pomagati i za sebe gledati kao što je i pri razdeljenju Poljske činila. Prirodno je da se sve ostale sile pod predvoditeljstvom Francuske i Engleske ovom raširavanju i povećanju Rusije i Austrije protive. One će može biti smatrati za najbolje sredstvo, kojim bi se ovo razdeljenje preduprediti moglo, da se tursko carstvo u jednu novu nezavisnu hristijansku državu promeni, jer ovako bi se prazno mesto posle propasti Turske ispunilo i tako bi se samo moglo ravnovjesije evropejsko u celosti zadržati. Osim toga druge pomoći nema.

Srpska država koja je već srećno počela, no koja se rasprostirati i ojačati mora, ima svoj osnov i temelj tvrdi u carstvu srpskom 13-ga i 14-ga stoljetija i u bogatoj i slavnoj srpskoj istoriji. Po istoriji ovoj zna se da su srpski carevi počeli bili grčkom carstvu mah otimati i skoro bi mu konac učinili te bi tako na mesto propadšeg istočno-rimskog carstva srbsko¬slavensko carstvo postavili i ovo naknadili. Car Dušan silni primio je već grb carstva grčkog. Dolazak Turaka prekinuo je ovu promenu i preprečio je ovaj posao za dugo vreme, no sad, pošto je sila turska slomljena i uništena tako reći, treba da počne isti onaj duh dejstvovati, prava svoja na novo tražiti, i prekinuti posao na novo nastaviti.

Ovaj temelj i ove osnove zidanja carstva srbskog valja dakle sad od razvalina i nasutima sve većma čistiti i osloboditi, na vidik izneti, i tako na ovako tverdom i stalnom istoričeskom fundamentu novo zidanje opet preduzeti i nastaviti. Črez to će ovo predprijatije u očima sviju naroda a i samih kabineta, neiskazanu važnost i visoku vrednost zadobiti; jer ćemo onda mi Srbi pred svet izići kao pravi naslednici velikih naših otaca koji ništa novo ne čine no svoju dedovinu ponavljaju. Naša dakle sadašnjost neće biti bez sojuza sa prošlošću, nego će ova činiti jedno zaviseće, sastavno i ustrojeno celo, i zato Srbstvo, njegova narodnost i njegov državni život stoji pod zaštitom svetog prava istoričeskog. Našem teženju ne može se prebaciti, da je ono nešto novo, neosnovano, da je ono revolucija i prevrat, nego svaki mora priznati da je ono politički potrebno, da je u prastarom vremenu osnovano i da koren svoj u pređašnjem državnom i narodnom životu Srba ima, koji koren samo nove grane tera i na novo procvetati počinje.

Ako se novo preporođenje srpskog carstva s ove tačke smatra, onda ćedu i ostali Južni Sloveni ideju ovu vrlo lako razumeti a i s radostiju primiti, jer valjda ni u jednoj evropejskoj zemlji ne živi tako spomen istoričeske prošlosti kod naroda, kao kod Slavena turskih, kod kojih je živo i vjerno opominjanje sviju skoro slavnih muževa i događaja istorije njihove još i danas. I zato se može sigurno računati da će posao ovaj u narodu dragovoljno primljen biti i nisu potrebna desetoljetna dejstvovanja u narodu da bi on samo korist i polzu ovog samostalnog vladanja razumeti mogao.

Srbi su se medu svima Slavenima u Turskoj prvi sobstvenim sredstvima i snagom za svoju slobodu borili; sljedovatelno

oni imaju prvi i puno pravo k tome da ovaj posao i dalje upravljaju. Već sada na mnogim mestima i u nekim kabinetima predvide i slute to: da Srbima velika budućnost predstoji i to je ono što je pozornost cele Evrope na Srbiju navuklo. Kad mi ne bi dalje mislili nego samo na knjaževstvo kao što je sad, i kad ne bi u ovom knjaževstvu klica budućeg srpskog carstva ležala, onda ne bi se svet više i duže sa Srbijom zanimao nego što je sa Moldavskim i Vlaškim knjaževstvima činilo, u kojima nema samostalno načelo života i koji se dakle samo kao privjesci Rusije smatraju.

Nova srbska država na jugu podavala bi Evropi sve garancije da će ona biti vrsna i krjepka država i koja će se moći medu Austrijom i Rusijom održati. Geografičeskoje položenije zemlje, površina zemaljska, bogatstvo na prirodne proizvode i vojeni duh žitelja, dalje uzvišeno i vatreno čuvstvo narodnosti, jednako poreklo, jedan jezik - sve to pokazuje na njenu stalnost i veliku budućnost.

O sredstvima, kojima bi se cjelj srbska postići mogla

Kad se sa opredjelenošću zna šta se hoće i kad se stalno i krjepko hoće, onda ćedu se sredstva za postiženje naznačene cjeli potrebna kod jednog sposobnog praviteljstva i lako i skoro naći, jer narod je srpski tako dobar, da se s njim sve, no samo razumno postići može.

Uvodna sredstva

Da bi se opredjeliti moglo šta se učiniti može i kako se u poslu postupiti ima, mora praviteljstvo znati u kakvom se položeniju svagdar nalaze narodi raznih provincija Srbiju okružavajućih. Ovo je glavno uslovije tačnog opredelenija sredstva. Za ovu cjel treba pre svega oštroumne, od predponjatija ne zauzete i praviteljstvu verne ljude kao ispitatelje stanja ovih naroda i zemalja poslati i ovi bi morali posle svog povratka tačno pismeno izvestije o stvari dati. Naročito se treba izvestiti o Bosni i Hercegovini, Crnoj Gori i Severnoj Albaniji. U isto vreme nužno je da se tačno poznaje i stanje Slavonije, Hrvatske i Dalmacije a razume se da u ovo spadaju i narodi Srema, Banata i Bačke.

Ovim agentima nužno je dati nastavlenija kojim će načinom ove zemlje obići i proputovati. Između pročeg treba im naznačiti koja mesta i koja lica treba naročito da upoznadu i da izvide. Pored materijalnih instrukcija treba im dati i jednu obštu, glavnu instrukciju, u kojoj ćedu biti sledujuće tačke opredjeljene koje će ti ispitatelji ispuniti morati.

1-vo. Rasuzdavaćedu političesko stanje zemlje, osobito partaje u njoj nalazeće se; kupićedu beleške po kojima bi se narod bolje upoznati i čuvstva srca njegovog, dakle tajne želje njegove saznati mogle; no pre svega naznačićedu ono što se kao pripoznata i već javno izrečena narodna potreba smatrati mora.

2-go. Naročito treba paziti na vojeno stanje naroda i zemlje; kao na ratni duh, naoružanost naroda, posle čislo i raspoloženje pravilne vojske; gde se nalaze ratni magazini i arsenali; gde se u zemlji proizvode ratne potrebe kao džebana i oružje; ili od kud se dobijaju i u zemlju unose itd.

3-će. Sočinićedu opisanije ili karakteristiku i spisak od najvažniji i najveći upliv imajući muževa, ne izuzimajući iz toga ni one koji bi protivnici Srbije bili.

4-to. Što se u kojoj provinciji o Srbiji misli, šta narod od Srbije očekuje, i šta li ljudi od nje žele i čega se od nje boje.

Naravno se još ovom nastavljeniju i to dodati mora šta svaki izaslanik o srbskoj politiki za sad kazati i saobštiti sme i može; koje i kakve nadežde probuditi sme i našto pozornost i vnimanije osobito ondašnji prijatelja Srbije obratiti mu valja.

Najpre da označimo naša otnošenija sprema Bugarske

Bugarska je između sviju slovenski zemalja najbliža slavnom gradu carstva turskog; najveća čast ove zemlje lako je

pristupna; ovde se nalaze najvažnije vojne pozicije Turaka i veća polovina njiove vojske. Ni u kojoj drugoj evropskoj zemlji ne drži se Turčin da je tako siguran i još sad gospodar kao u ovoj; osim toga su Bugari skoro svi oružja lišeni, i naučili su već slušati i raditi, pokornost i posao ušli su kod njih u običaj. No ova primječanija ne treba da nas poremete da pravu vrednost Bugara ne pripoznamo, ili što je još gore da ih prezremo. Istina je to po nesreći, da Bugari prem da su najveća grana slavenskog naroda u Turskoj, skoro nikako nemaju poverenje u svoju sobstvenu snagu i samo na spoljašna iz stranih zemalja (Rusije) dolazeća podstrekanija usuđuju se oni upuštati se u pokušenija osloboditi se. Rusiju oni smatraju svagdar kao silu koja najviše za njihovo izbavljenje i oslobođenje učiniti može i hoće, osim što bi Rusija sama za sebe radila i Bugarima u mesto turskog svoj jaram mnogo rapaviji nabacila, no ona se ni inače, kao što se je pokazalo, ne sme usuditi neposredstveno sa svojom vojskom Bugarima u pomoć priteći, jer je Evropa već upoznala pravu narav onih tobož blagorodnih namjera ruskih u smotreniju Turske, i zaista bi se osobito evropejski rat izrodio kako bi Rusija još jedanput preko Dunava preći htjela. Iz tog uzroka Rusija se stara da posredstvom drugih dejstvuje i to proizvede što sama neposredstveno ne može. Tako je bio knjaz Mihailo u ovom poslu njihovo bezvoljno orudije, i ona će zaista želeti da se povrati onom planu, koji je sredstvom knjaza Mihaila u djelo privoditi počela bila.

No budući da praviteljstvo knjaza Aleksandra ne pritjažava povjerenje Rusije, jer se ono ne da ko slepo orudije njeno upotrebiti, to se dakle Rusija vidi primorana da na prevratu sadanjeg praviteljstva radi, kako bi posle njegovog padanija jedno praviteljstvo za svoje planove ustanoviti mogla.

Sva pokušenija za prevariti Rusiju i nju o tom uveriti da će sadanje praviteljstvo sledovati njenim planovima, bila bi posve bezuspješna. Kad sama Rusija primeti da se u Srbiji samostalni narodni duh probuđuje, ondaj ona neće verovati nikakvim predloženijama koja bi joj se činila, jer Rusija je mnogo lukavija nego da bi se dala u jednu zamku uplesti, koja je protivna njenim namjeranijama. Šta više i to se još daje misliti da bi Rusija sve težnje Srbije za stupiti u tešnji sojuz i sporazumlenje sa ostalim turskim Slavenima, ako bi ih samo saznala, samo na to upotrebila, da one ljude, koji bi ovaj posao upravljali u Turskoj, Austriji i ostalim vlađenijama izdade, kako bi črez to Evropu uverila da to nije Rusija nego buntovna i njoj protiveća se Srbija koja ovakva prevratna težnja podpomaže. No pored svega toga Rusija će se rado o ovim sporazumjenijama izvestiti dati, da bi tako trag i tečaj njihov poznati i ove malo po malo za sebe uzeti i upotrebiti mogla.

I koliko god se Srbija samostalnije upravljala bude, to će sve manje povjerenje kod Rusije imati, i ako Rusiji nikako za rukom ne ispadne da stanje u Srbiji promeni i takvu samostalnu politiku Srbije uničtoži, ona će se tada jamačno truditi da sve turske Slavene od Srbije odvrati, da njih sve između sebe razdvoji i u neslogi zadrži, a sama će sa svakom pojedinom granom po osob u otnošenje i sporazumljenje stupiti. Ako se dakle Srbija pri ovom uticanju ne pokaže djejatelnija i revnosnija nego Rusija, to će nju ova pobjediti i preteći.

Pri ovom delu treba se obmana čuvati. Rusija se nikad pred Srbijom poniziti neće, a ako ona vidi da Srbija neće njoj sa svim odano i bez uslovija služiti, to će ona sva uslovija gordo i sa prezrenjem odbaciti. Ta ona je zaista i mudre sovjete sobstvenih svojih diplomata, kao jednog Livena, žestoko odbacila, upravo zato što su ovi samo privremeno popuštanje predlagali; može li se dakle misliti da će se ona prema stranim povodljivija pokazati nego prema svojim sobstvenim i vernim služiteljem? No najposle kad se u Srbiji ne bi niko nalazio, koji bi se Rusiji bezuslovno predati hteo, i kad bi Rusija primorana bila sa onima raditi, koji joj samo pod uslovijama služiti žele, onda se ona ne bi zatezala i sa ovim sojuziti se i raditi, jer ona najposle ne bi mogla nikad Srbiju sa svim ostaviti, no dokle god ona nalazi ljudi u Srbiji koji se njoj bezuslovno povinjuju i nju slušaju; to će ona svagdar takve Srbe predpostavljati onim pravim patrijotama.

Rusija ne da sebi od tako male države, kao što je Srbija uslovija propisivati; ona zahteva da se njeni sovjeti kao zapovesti bezuslovno slušaju, i oni koji njoj služiti žele moraju se njoj sa svim i predati. Istina ona se po nekada čini da prima sve da joj služe, ali ona ih ni u što ne upotrebljava, jer jedni ne pritjažavaju njeno povjerenje, i tako, črez ovakav njen način postupanja, svaka prilika iščezava za moći nju prevariti.

Ako Srbija želi iz sadašnjeg podčinjenog stanja izvući se i cela, prava država postati, mora će se truditi da malo po malo političesku moć Turske uničtožavajući, sebi je prisvoji; jer upravo ovo je ona točka, u kojoj se srbska i ruska politika sukobljavaju, pošto i Rusija na oslabljenje političeske sile carstva turskog radi. No iz ovog soglasija ipak nikako ne sleduje da su cjel i namera obadveju ona ista, i da po tome njihova politika u harmoniji i soglasiju biti mora. U kratko da reknem: Srbija mora nastojavati da od zdanija turske države samo kamen po kamen ocepljuje i prima kako bi od ovog dobrog materijala na starom i dobrom temelju starog carstva srbskog, opet veliku novu srbsku državu sagraditi i podignuti mogla. - Još sad dok je Srbija pod turskom vladom, daje se ovo sazidanje priugotoviti i pripraviti, jer se ovakvi poslovi ne mogu u poslednjem magnoveniju preduzimati i svršiti.

Govoreno je ovde o naravi ruske i srbske politike obširnije, a to upravo za to što je Bugarska ona zemlja u kojoj se ruski i srpski upliv najpre i najviše susresti mora.

Mi smo ovde mnogo o tom govorili i dokazivali iz kog uzroka srbska politika ne može na će se soglasiti sa onom ruskom; no mi u isto vreme i to kažemo, da Srbija ni s kim lakše ne bi mogla svoju cjel postići no u soglasiju s Rusijom, ali to samo onda kad bi Rusija savršeno i potpuno primila i uslovija Srbije, koja bi pod navedenu Srbijinu nameru t. j. budućnost njenu u prostranom smislu osigurala. Jedan sojuz između Srbije i Rusije bio bi zaista najprirodniji, no da se taj učini od same Rusije zavisi, i Srbija treba da ga prima s raširenim rukama, ali svagdar pošto se uvjeri da Rusija svesrdno i iskreno predlaže, koji će samo onda moći biti, ako ona od dosadanje svoje sisteme odstupit.j. ako uzdrži da je za prirodniji sojuz sa Srbijom, makar malom, nego sa Austrijom za koje ona Zapadne Slavene i čuva. Premda se ja ne nadam da će se Rusija ikada hteti Srbiji iskreno prikloniti, ipak nužno je to ovde spomenuti od kakve bi to polze za Srbiju bilo, i da takovo pojavlenije trebalo Srbiji, jer i ako je tako mnogo govoreno protiv Rusije nije to iz mrzosti činjeno koliko iz nužde na koju nas je sama Rusija tolikim svojim postupcima nagnala.

Još nekoliko reči o Bugarskoj pa ćemo dalje preći. Ako smo mi raspoloženje duha narodnog u Bugarskoj dobro poznali, i ako nismo ona rodoljubiva sredstva koja ona pritjažava otveć malo uvažavali, onda moramo kazati da ovde veća usiljavanja za oslobođenje otačestva od turskog jarma još su daleko. I opet Rusija glavna svoja teženja ovamo upravlja, jerbo je ova zemlja uprav pred vratima Carigrada i na njenom putu k ovom položena; no i otnošeniju k Srbiji, Bugarska isto to položenije i značenje ima koje i za Rusiju. Ako Rusija samo još nekoliko godina ovako u Bugarskoj dejstvuje, kao što je do sad radila i ako za ovo vreme Srbija ostavi da Rusija radi tamo bez da i Srbija što čini, zaista će međutim Rusija toliko uspjeti, da neće ni malo više trebati srbskog upliva u Bugarskoj. Neka ovo za Srbiju bude znak i opomena i neka ona ne zaboravi da samo ondaj političesko prijateljstvo očekivati može, ako smo ljubav našu prema prijatelju već od pre posvedočili i dokazali. Srbija mora za Bugarsku nešto učiniti, pošto ljubav i pomoć mora biti vzajmna.

Pošto smo dakle položenje za današnju Bugarsku i njenu veliku znamenitost za Srbiju ukratko označili i pošto smo ruski upliv koji tamo vlada nešto spomenuli, prelazimo k tome da načertamo nekoliko uvodnih sredstava za to kako valja srbski upliv u Bugarskoj utemeljiti.

1. Bugari nemaju vaspitajuća i učevna zavedenija, zato bi trebalo da Srbija svoje škole Bugarima otvori, i osobito da nekoliko blagodjejanija za Bugare mlade, u Srbiji učeće se, naredi.

2. Bugarsko sveštenstvo ponajviše je grčko, a ne narodno bugarsko; za to bi vrlo poželatelno, i polezno bilo da bi neko čislo mladi Bugara bogosloviju u Srbiji svršilo, pa kao sveštenici u njihovo otečestvo medu svoj rod se vratilo.

3. Valjalo bi štampati bugarske molitvene i druge crkvene knjige i bugarska djela u Srbiji; ovo važno sredstvo Rusija već odavno upotrebljava, i Srbija mora gledati da Rusiju u tome preteče.

4. Potrebno je da pouzdani i sposobni ljudi putuju po Bugarskoj, koji bi pozornost bugarskog naroda na Srbiju obratili i u njemu prijateljska čuvstva prema Srbiji i srbskom praviteljstvu probudili, i zajedno i nadeždu oživljavali da će Srbija zaista Bugarima za njihovo izbavljenje u pomoć priteći i za njihovu sreću starati se.

O politiki Srbije u smotreniju Bosne, Ercegovine, Crne Gore i Sjeverne Albanije

Kad mi površinu i geografsko položenje ovi zemalja, ratni duh njihovi žitelja, i ono mnenije i način mišljenja njihov u bliže rasmotrenije uzmemo, mi ćemo lako na tu misao doći da je ovo ona čast turskog carstva, na koju Srbija najveći upliv imati može. Stalno opredjeljenje i uređenje ovoga upliva čini nam se da je za sad (1844) glavni zadatak srbske politike u Turskoj.

1. Kad dva susedna naroda medu sobom uži i tešnji sojuz zaključiti žele to se pre svega granica koliko je bolje moguće otvoriti mora, da bi se neprestano saobraćanje što je više možno olakšalo i živim učinilo No Srbija se od ovih svojih sunarodnika u Turskoj kao nekim kineskim zidom odelila, i saobraštenija je na toliko samo malo mesta dozvolila, da ima kuća u većim varošima, koje više vrata imaju za ulazak i izlazak ne želi knjaževstvo srbsko. Zato neka straže na granicama istina ne umale, no da se mesta sastanaka, izlaska i ulaska na srpskoj granici umnoži sprama Bosne. A zašto ne i Bugarske?

Uvedeni sastav odjeljenja mogao je u svoje vreme polezan biti; no tu sistemu i sad još zadržati značilo bi toliko koliko Srbiju usamljivati i zatvarati, a to je njenoj budućnosti i njenom napretku sa svim protivno.

2. Treba na to ići da se dva naroda, istočno pravoslavni i rimokatoličeski među sobom u svojoj narodnoj politiki razumedu i slože, jer samo tako može se sa dobrim uspjehom ova politika sledovati.

Srbije je dužnost da glavne osnove ove politike oba dvema častima naroda ondašnjih predloži, jer ona u ovom djelu može sa važnošću postupati, koje ona po pravu diplomatičeski priznati i po mnogogodišnjem iskustvu činiti je dužna. Jedna od glavnih osnova naznačava se: načelo pune vjerozakonske slobode. Ovo načelo moraće svima hristijanima, a ko zna da povremenu i nekim muhamedancima dopasti se i zadovoljiće ih. No kao najglavniji i osnovni zakon državni mora se predstaviti i utvrditi u tome, da knjaževsko dostojinstvo mora biti nasledstveno. Bez ovoga načela, koje sačinjava jedinstvo u najvišem državnom dostojinstvu ne može se stalan i postojani državni sojuz medu Srbijom i ostalim susjedima Srbima ni pomisliti.

Ako Bošnjaci ne bi ovo primili, to bi otuda kao sigurno sledovalo raskomadanje Srba na provincijalna mala knjaževstva pod osobitim vladajućim familijama koje bi se nepremjeno tuđem i stranom uplivu predale; jer bi one među sobom sarevnovale i jedna drugoj zavidile. Ove familije nikad se ne bi dale više do toga dovesti da interes svoje koristi kakvoj drugoj familiji na žertvu prinesu, pa baš ni onda kad bi od takvog požrtvovanja napredak sviju ovi naroda zavisio.

Iz ovih osnovopoloženija sleduje, da, ako bi se pre ovog opšteg sojedinjenja Srbstva što osobito u Bosni preobražavati počelo, da se to preobraženje tako čini kako bi ono samo služilo kao priugotovlenije za ono opšte sojedinjenje sviju Srba i provincija ujedno, kojim jedinim načinom može se računati na postiženje one velike cjeli i onog interesa koji je svima ovim Srbima jednak. - Jer ovde Srbiju samo zato napred stavljam što ona jedina može tu stvar priugotovljavati i dužna je neprestano negovati do vremena koje će doneti izvršenje ovog plana i koje vreme da bi sazrelo Srbija će na tome raditi. -

Ko god dakle ovom narodu dobra želi on ne sme Bošnjacima nasledstveno knjaževsko dostojinstvo preporučivati. U takom slučaju neka bi se medu tim izbirali najvažniji ljudi iz celog naroda i to ne za celi život, no na izvjestno vreme, koji bi kao neki sovjet obrazovali. Sa ovakvom makar provincijalnom i odeljenom vlastju, ostao bi otvoren put za napredak; lako bi se onda Srbija u svoje vreme sa Bosnom tješnje sojuziti i skopčati mogla, jer onda ostaće ovaj sojuz mogućan i vjerojatan.

Treće osnovno načelo ove politike jest: jedinstvo narodnosti, kojeg diplomatičeski zastupnik treba da je pravlenije knjaževstva Srbije. K ovome treba dakle učiniti da se Bošnjaci i ostali Slaveni obrate i kod ovog treba zaštitu i svaku pomoć da nadu kad god se o tom radilo bude ovog načela vrednost pokazati. Srbija u ovom smotreniju mora će

o tom uvjeriti da je ona prirodna pokroviteljica sviju turski Slavena i da ćedu samo onda kad ona dužnost ovu na sebe uzme, ostali Slaveni njoj pravo to ustupiti da ona u imenu njihovom nešto kaže i čini. Ako bi Srbija svojim sosjedima taj nesrećni i zli primjer davala da ona samo na sebe misli, a za nevolju i napredak ostali ne bi marila, nego bi to ravnodušno smatrala, to bi onda jamačno i ovi samo njenom primjeru sledovali, ne bi je slušali, i tako bi umesto sloge i jedinstva nastupilo nepovjerenije, zavist i nesreća.

3. Ujedno nužno je i to, da se ne samo svi osnovni zakoni, ustav i sva ustrojenija glavna knjaževstva Srbije u Bosnu i Hercegovinu medu narodom rasprostranjavaju, nego još i to da se za vremena nekoliko mladih Bošnjaka u srpsku službu državnu prima da bi se ovi praktično u političeskoj i financijalnoj struci pravlenija, u pravosudiju i javnom nastavleniju obučavali i za takove činovnike pripravljali koji bi ono što su u Srbiji naučili posle u svom otečestvu u djelo privesti mogli. Ovde je naročito nužno to primjetiti: da ove mlade ljude pored ostalih treba osobito nadziravati i vaspitavati tako da njihovim radom sa svim ovlada ona spasitelna ideja opšteg sojedinjenja i velikog napredka. Ova dužnost ne može se dovoljno preporučiti.

4. Da bi se narod katoličeskog ispovedanija od Austrije i njenog upliva odvraćali i Srbiji većma priljubili nužno je na to osobito vnimanije obraćati. Ovo bi se najbolje postići moglo posredstvom fratera ovdašnjih, između kojih najglavnije trebalo bi za ideju sojedinjenja Bosne sa Srbijom zadobiti. U ovoj celji nužno bi bilo narediti da se po gdi koja knjiga molitvena i pesme duhovne u beogradskoj tipografiji štampaju; posle toga i molitvene knjige za pravoslavne Hristijane, zbirku narodnih pesama koja bi na jednoj strani sa latinskim a na drugoj sa kirilskim pismenima štampana bila; osim toga mogla bi se kao treći stepen štampati kratka i obšta narodna istorija Bosne u kojoj ne bi se smela izostaviti slava i imena nekih muhamedanskoj veri prešavši Bošnjaka. Po sebi se predpostavlja da bi ova istorija morala biti spisana u duhu slavenske narodnosti i sa svim u duhu narodnog jedinstva Srba i Bošnjaka. Črez štampanja ovih i ovim podobnih patriotičeskih djela, kao i črez ostala nužna djejstvija, koja bi trebalo razumno opredjeliti i nabljudavati oslobodila bi se Bosna od upliva austriskog i obratila bi se ova zemlja više k Srbiji. Na ovaj način bi ujedno Dalmacija i Hrvatska dobile u ruke djela, kojih štampanje je u Austriji nemoguće, i tim bi sledovalo tešnje skopčanje ovih zemalja sa Srbijom i Bosnom. Na ovo djelo treba osobito vnimanije obratiti i istoriju o kojoj je gore reč dati napisati črez čoveka vrlo sposobnog i duboko pronicavajućeg.

5. Cjela spoljašna trgovina Srbije nalazi se u rukama Austrije (Ovo je jedno zlo protiv kog tačnija opredelenija ostavljam ljudima iz finansije da razčlene, a ja ću samo nešto o tom navesti koliko to mora u ovaj plan ući te da njegovu važnost dopuni). Preko Zemuna sa stranim državama u neposredstveni trgovački sojuz stupiti, ostaće svagdar stvar vrlo mučna. Zbog toga se Srbija pobrinuti mora za nov trgovački put, koji bi Srbiju na more doveo i za nju tamo pristanište stvorio. Ovakav put samo je onaj za sad mogućan kojipreko Skadra u Dulcinj vodi. Ovde bi našao srpski trgovac sa svojim prirodnim proizvodima u dalmatinskim prirodnim brodarima i trgovcima svoje jednoplemenike a pri tom vrlo vešte i sposobne ljude koji bi ih pri kupovanju stranih jespapa dobro i pošteno poslužili i na ruci bili. Onde bi dakle nužno bilo srbsku trgovačku agenciju podići i pod odbranu i zaštitu ove prodaju srpskih proizvoda i kupnju francuskih i engleskih espapa staviti.

Pri ovom poslu praviteljstvo bi moralo prvi korak u tome učiniti s tim da izradi i naimenuje jednog trgovačkog agenta u Dulcinju, koji će odande srbskom trgovcu kao prostom pokazati kud treba da ide. Ovaj agent stupivši u saopštenija s našim zemaljskim trgovcima, imao bi zdravo prostudirati način kako bi se onamo s polzom naša trgovina obratiti imala i kad se praviteljstvo osigura o polzama ovim onda može črez novina dati objavljivanje polze, koje bi s te strane dolazile našoj trgovini, a to bi značilo upućivati naše trgovce ovom probitačnom mestu. Ako bi samo nekim trgovcima ispalo za rukom te bi tamo dobro i probitačno poslove svršili, to bi drugi brzo njihovom primjeru sledovao i malo po malo otvorio bi se taj put trgovine bez da bi praviteljstvo neprestano o tom brinulo; jer trgovci bi sami sebi posle put otvorili, a praviteljstveni agent pazio bi samo da naši trgovci ne trpe tamo nikakva ugnjetanija. - Iz ovog naređenja bi sledovalo da bi cjena proizvoda srbskih na Jugu iznošenih podizala se na Severu, a cena espapa donosećih se u Srbiju sa Severa padala bi konkurencijom unosećih se espapa sa Juga. Jednim slovom ukratko rečeno Srbin bi ovim načinom skuplje prodavao a jevtinije kupovao.

U političeskom obziru imalo bi ovo sredstvo ne manju važnost, jerbo će se nov agent srbski nalaziti medu žiteljstvom srbskim i ova prilika prinela bi jače upliv Srbije na sjeverne Arbaneze i na Crnu Goru, a ovo su upravo oni narodi koji imadu ključeve od vrata Bosne i Hercegovine i od samoga mora Adrijatičeskog. Postavljanje ove agencije srbske i utemeljenje njeno onamo mi smo uvereni kao političeski postupak Srbije smatran bi bio od neobične važnosti medu onim narodima i tešnji sojuz ovi žitelja sa Srbijom postigao bi se vrlo lako.

Francuska i Engleska ne samo što se ne bi tome protivile, nego bi to još potpomagale, a Porta takođe ne bi protivna bila, jer s time bi njeno jedno pristanište na novo procvetalo.

6. Na istočnog veroispovedanija Bošnjake veći upliv imati neće biti za Srbiju težak zadatak Više predostrožnosti i vnimanija na protiv toga iziskuje to, da se katolički Bošnjaci zadobijedu. Na čelu ovih stoje franjevački fratri.

Pored gore spomenutog štampanja knjiga ne bi li dobro i sovjetno bilo da se jedan od ovih bosanskih fratera pri beogradskom liceumu kao profesor latinskog jezika i još kakve nauke postavi. Ovaj profesor morao bi služiti kao posredstvenik između Srbije i katolika u Bosni, jer s tim bi mi prvi poveritelan korak učinili i s tim dali bi na dokazateljstvo tolerancije. Zar ne bi mogao ovaj isti frater ustanoviti ovde jednu katoličesku kapelu za ovde živeće katolike, s čime bi se izbeglo podizanje jedne kapele pod uplivom austriskim koje će ranije ili docnije sledovati morati. Ovu kapelu mogli bi staviti pod pokroviteljstvo ovde stanujućeg konzula francuskog. Ovo bi dalo povoda i priliku francuskom praviteljstvu da se u toj stvari živo zauzme i s tim bi se Srbija oslobodila opasnosti od jedne katoličeske crkve, koja bi pod uplivom Austrije u Beogradu bila.

7. Karađorđe je bio vojeni predvoditelj od prirode bogato obdaren i vrlo iskusan; on nije mogao predvideti onu preveliku vojnu važnost koju Crna Gora za Srbiju ima i koju će svagdar imati kad god se o tome stane raditi da se Bosna i Hercegovina od Turske odjele i Srbiji prisajedine. Pohod ovog vojvode na Sjenicu i Novi Pazar još svi Srbi dobro pamte i nije potrebno da mi sledujući predlog novim dovodima podkrepljujemo. Neka Srbija i u Crnoj Gori primier Rusije sleduje i neka dade vladiki pravilnu svakogodišnju podporu u novcu. - Srbija će na ovaj način za malu cjenu imati prijateljstvo zemlje, koja najmanje 10.000 brdnih vojnika postaviti može.

Ovde moramo još to primetiti, da odlaganje ove podpore na poslednje magnovenje neće imati poželani uspjeh i sledstvo; budući da će Rusija pravedno moći na svoju mlogogodišnju i stalnu podporu pozivati se, a srpski novi predlog moći će kao samo iz nužde učinjeni ocrniti i u podozrenije dovesti; i Crnogorci bi onda rekli: Srbi nisu nama pomagali kad smo u nuždi bili, što je dokazateljstvo da nam nisu prijatelji, nego nas samo za sad upotrebiti žele.

Srem, Bačka i Banat

Na prvi pogled moralo bi se misliti da Srbija sa ovim predjelima u najprijateljskijem sojuzu stoji; budući da su njina porekla, jezik, vjera, prava i običaji jedni i isti sa srbskima u Srbiji. Ako to nije tako, ondaj pričina toga bar od časti samo na Srbiju spada; jer se ova nije dovoljno trudila o tom da prijateljstvo ovih Srba zadobije. No nadati se treba da će pokraj sveg neprijateljskog upliva Austrije ovo pogrešno otnošenje s vremenom prestati i popravljeno biti i to u onoj meri u kojoj knjaževstvo Srbije sve više i više kao dobro uređena i izobražena država pokaže se.

Za sada ako ništa više trebalo bi bar upoznati se s važnijim ljudima ovi provincija, i jedne srbske važne novine onamo ustanoviti koje bi pod konstitucijom Mađarske mogle polezno dejstvovati u interesu srbskom i koje bi imale biti uređivane črez vrlo iskrenog čovekako na primer g. Hadžića ili njemu podobnog.

O sojuzu sa češkim Slavjanima

O ovim Slavenima nećemo ovom prilikom mnogo govoriti ne samo što oni ne bi spadali u ovaj plan, nego zato što bi se

to mnogima u početku kao jedna nepraktičnost učinila. Zato mi prelazeći to ukratko, i ostavljajući da se interesi koji bi se od ovog sojuza imali, upoznadu u izvršeniju samog oveg plana, mi za sad samo toliko preporučujemo, da je nužno početi upoznavati Srbiju sa Slavenima Češke, Moravije i Slovačke i to na jedan vrlo predostrožan i odveć mudar način kako to ne bi moglo Austriji u oči pasti.

Sadrzaj:

HISTORIJA SRBIJE U SREDNJEM VIJEKU
I DOSELJAVANJE SRBA NA BALKAN I PRVA DRZAVA
II SRPSKA DRZAVA NEMANJICA 1199-1321
III SRPSKA DRZAVA NEMANJICA 1321-1371
IV PROPAST SRPSKOG CARSTVA

I Doseljavanje Srba na Balkan i prva drzava

Varvarski upadi u Istocno Rimsko Carstvo (Vizantiju - Bizantiju) trajali su tokom cijelog 5. stoljeca. Nauka jos nije pouzdano utvrdila kojem su narodu pripadali ti varvari. Stari izvori pominju Skite, Bugare, Gote. Pocetkom 6. stoljeca za vrijeme vladavine Ustina I (518-527) prvi put se spominje napad Slavena, odnosno Anta, koji su zivjeli u stepama sjeverno od usca Dunava. Vizantijski (Bizantijski) car Justinijan u prvo vrijeme svoje vladavine (527-565) uspjesno je ratovao protiv Anta i Sklavina na lijevoj obali Dunava gdje se jos drzao, bar na odredjenim tackama, stari rimski limes.

Kao vizantijski (bizantijski) placenici, Anti su cak ratovali i protiv Gota u Italiji. Polovinom 6. stoljeca Sklavini su zestoko pljackali Vizantiju (Bizantiju) i u tim pohodima doprli su do samog Carigrada i Dalmacije. U isto vrijeme pojavljuju se i Avari, kao novi neprijatelji Vizantije (Bizantije). Avarsko-vizantijski petnaestogodisnji rat vodio se oko Singidunuma i Viminacijuma. U drugoj polovini 6. stoljeca zajednicki avarsko-sklavinski odredi pljackali su po Trakiji, Makedoniji i ugrozavali Solun. Pocetkom 7. stoljeca vizantijski (bizantijski) izvori biljeze da je narod Slavena, koji se sastojao od Draguvita, Sagudata, Velegezita, Vajunita i Verzita opustosio Tesaliju, Heladu, Ahaju, Epir, pa cak presao i u Aziju. Ovi Slaveni su porazeni pod Solunom, ali su ostali da zive na ovoj teritoriji.

U vrijeme cara Iraklija (610-641) u okolinu Soluna doselili su se i Srbi (kako je zabiljezio car Konstantin Porfirogenit) i po njima se oblast i nazvala Servija. Avarsko-Slavenski napad na Carigrad 626. godine bio je koban po Avare, jer posle toga nestaju sa hhistorijske pozornice, a Slavenska plemena naseljavaju se i ucvrscuju u unutrasnjosti Vizantije (Bizantije). Terene koje su Slaveni pritisli, vizantijski (bizantijski) izvori nazivaju “Sklavinije”. Ovo su, po svoj prilici, poceci Slavenskih knezevina.

Dolazak Bugara na Balkansko poluostrvo imao je trajne historijske posljedice na zivot Vizantije (Bizantije) i Srba. Preci Bugara, koji se u nauci zovu Protobugari, nomadi i konjanici, presli su Dunav 680. godine i na teritoriji izmedju Dunava i planine Balkana nametnuli se kao gospodari Slavenskom stanovnistvu koje je zivjelo u osam plemenskih oblasti. Stapanje Slavenskog i protobugarskog zivlja teklo je brzo, i cini se bez osobitih prepreka. Njihova drzava vec u drugoj polovini 8. stoljeca ustrijemila se na jug, tezeci da se prosiri na Slavensko stanovnistvo, koje je zivjelo u Trakiji. Poluvjekovni bugarsko-vizantijski rat, vodjen sa promenljivom srecom, ustalio je granicu izmedju ove dvije drzave. Poslije toga bugarska ekspanzija usmjerava se na zapad i pocetkom 9. stoljeca Bugari dolaze u dodir sa Srbima.

O najranijem zivotu i drzavi Srba u centralnim oblastima Balkanskog poluostrva veoma malo se zna. Po pisanju cara K. Porfirogenita, vladarski sin koji je doveo Srbe umro je prije dolaska Bugara (tj. prije 680. godine). Poslije njega vladali su njegov sin, unuk, pa redom arhonti (knezevi) od istog roda. Tome rodu ili familiji pripadali su i najraniji poznati srpski knezevi: Viseslav, Radoslav, Prisogoj i Vlastimir. Prema istom izvoru Bugari i Srbi su zivjeli mirno, pokoravajuci se carevima Vizantije (Bizantije), sve dok bugarski kan Presijam nije napao srpskog kneza Vlastimira. Rat je trajao tri godine, vjerovatno izmedju 836. i 852. godine i u njemu je bugarski kan izgubio “vecinu svoje vojske”. To govori o jacini Vlastimirove drzave za koju se zna da je obuhvatala i djelove danasnje Hercegovine.

Vlastimira su naslijedili sinovi: Mutimir, Strojimir i Gojnik. I oni su imali da izdrze bugarski napad. Bugarsku vojsku je, po svoj prilici, predvodio Vladimir, sin kana Borisa, ali neuspjesno. I on i dvanaest bugarskih velmoza (boljara) pali su u srpsko zarobljenistvo. Srpski vladar ih je oslobidio i poslije toga je zavladao mir. Knez Mutimir vladao je do 891/892. godine. To je doba kada je Vizantija (Bizantija) bila jos jaka i kada je drzala cijelu istocnu jadransku obalu. Vlast vizantijskog (bizantijskog) cara i dalje su priznavali Slavenski knezevi, a to se dokazuje time sto su oni, kao vizantijski (bizantijski) vojnici, ratovali u juznoj Italiji.

Krajem 9. stoljeca Srbi su primili krscanstvo. Kao argumenat za to, u nauci se uzima pojava prvih krscanskih svetackih imena kod Srba. Zna se da su Vlastimirovi unuci dobili imena: Stefan (Mutimirov sin) i Petar (Gojnikov sin). Pretpostavlja se da su oni rodjeni izmedu 870. i 874. godine. Prva faza kristanizacije Srba veoma je malo poznata. Po svoj prilici prvi misionari bili su Metodijevi ucenici i svestenici arhiepiskopije iz Splita, koji su upotrebljavali latinski jezik. Izgleda da je krscanstvo najprije primio gornji sloj srpskog drustva, a da je vecina stanovnistva dugo zadrzala svoju staru Slavensku pagansku religiju. Pretpostavlja se, da su nastanak i praznovanje porodicnog praznika “slave” - kod Srba, u stvari izmenjeni oblici starog postovanja predaka (kult predaka). Vjerovatno je to izmirenje paganskog vjerovanja i nove krscanske religije sasvim prihvaceno tek za vrijeme sv. Save i ono se odnosilo na vjernike autokefalne Srpske arhiepiskopije osnovane 1219. godine.

Dvestagodisnja historija srpske drzave (od kraja 9. stoljeca, do kraja 11. stoljeca) obiljezena je borbom za vlast Mutimirovih sinova (Pribislava, Brana, Stefana), sinovaca Petra (Gojnikovog sina), Klonimira (Strojimirovog sina) i unuka Pavla (Branovog sina). Zaharija (Pribislovljevog sina) i Caslava (Klanimirovog sina). U tim borbama redovno su se mjesale Bugarska i Vizantija (Bizantija). Ucvrscivanje, sirenje i jacanje srpske drzave polovinom 10. stoljeca bilo je delo Caslava, sticenika vizantijskog (bizantijskog) cara Konstantina Porfirogenita. Zapadna granica Caslavljeve drzave bila je na Plivi, Livnu i Imoti, a sjeverna na Savi. Ne moze se pouzdano utvrditi da li se istocna granica nalazila na Zapadnoj Moravi. Caslav je poginuo u borbi protiv Madjara na sjeveru svoje drzave oko 950. godine. On je bio posljednji poznati clan najstarije srpske dinastije.

Pocetkom 11. stoljeca, poslije propasti Samuilove drzave, srpske drzave Raska, Zahumlje i Duklja bile su vazali Vizantije (Bizantije). Tako stanje potrajalo je kroz cijelo 11. stoljece, iako je raski zupan Vukan ratovao protiv vizantijskog (bizantijskog) cara Aleksija I Komnina. Njegovi nasljednici pokusavali su da se osamostale u vrijeme vizantijsko-ugarskog rata (1127-1129) i kasnije, ali nisu uspjeli. Veliki rat protiv cara Manojla I Komnina vodio je srpski zupan Uros II, Vukanov unuk. Vizantijski (Bizantijski) car je poslije zestoke bitke na Tari (1150. godine) nametnuo srpskom zupanu “dvostruko veci jaram pokornosti nego prije”, biljezi vizantijski (bizantijski) hronicar. Urosev nasljednik, njegov brat Desa, takodje je pokusavao da se oslobodi vazalskih obaveza prema Vizantiji (Bizantiji). U tom cilju nastojao je da obezbjedi i pomoc ugarskog i njemackog vladara, ali ga je upravo to kostalo vladarskog trona. Vizantinci (bizantinci) su ga zarobili i odveli u Carigrad, ali on je kasnije, nekako uspio da se vrati u zemlju. Postoji podatak da je umro u Trebinju i da je sahranjen u manastiru Sv. Petra u Polju.

Poslije Dese, a povodom vizantijsko-ugarskog rata kod Zemuna 1165. godine, prvi put se spominje ime Stefana Nemanje. On je po svoj prilici bio u srodstvu sa raskim zupanima. Rodio se u Ribnici (Zeta), gdje su mu roditelji izbjegli. Nemanju su krstili najprije latinski, a po odlasku u Ras, u crkvi Sv. Petra i Pavla pravoslavni svestenici.

U vrijeme kada je Tihomir, Nemanjin najstariji brat bio raski veliki zupan, Nemanja je bio oblasni gospodar. Upravljao je Toplicom, Ibrom, Rasinom i Rekom. Poslije susreta sa bizantijskim carem Manojlom I Komninom, Nemanja je dobio na dar u Dubocicu (oblast oko Leskovca).

Po vec ustaljenom obicaju braca (kao oblasni gospodari) se nisu slagala. Nemanjine namjere su bile da postane veliki zupan. Zna se, da je to zaista i postao 1166. godine.

Da bi to postigao, morao je da porazi Tihomirovu vojsku. Sa velikozupanskog mjesta Nemanja je, kao i njegovi prethodnici, gledao kako da se oslobodi bizantijske potcinjenosti. Ucinilo mu se da bizantijsko-mletacki rat 1171-1172. godine pruza za to pogodnu priliku. Medjutim, rat je srecno okoncan po Bizantiju (Vizantiju), sto je omogucilo caru Manojlu I da izvrsi pohod na Srbiju. Nemanja je izbjegao rat, pregovarao je sa carem, odveden je u Carigrad, ali se vratio kao vizantijski (bizantijski) vazal i ostao je lojalan caru Manojlu do njegove smrti 1180. godine.

Poslije smrti cara Manojla I Bizantija (Vizantija) je zapala u unutrasnje neprilike, sto su iskoristili njeni sjeverni susjedi, pa i Nemanja. Od 1183. godine Nemanja pocinje sirenje svoje drzave. Prvo je osvojio Duklju sa primorskim gradovima: Danj, Sarda, Drivast, Skadar, Svac, Ulcinj, Bar i Kotor. Godine 1184-1185. Nemanjina braca Miroslav i Stracimir pokusali su da osvoje i Dubrovnik. Sukob je zavrsen potpisivanjem mirovnog ugovora kojim su regulisana pitanja teritorija i trgovine.

Dalje sirenje svoje drzave Nemanja je usmjerio na jug. Do 1190. godine osvojio je Metohiju (Patkovo, Hvosno, Podrimlje, Kostrc, Draskovina) s prizrenskom oblascu, zatim Kosovo (Lab, Lipljan, Sitnica), Skoplje i teritoriju na gornjem toku Vardara (Gornji i Donji Polog). Na istoku, Nemanja je pripojio svojoj drzavi zemlje oko Djunisa (Zagrlata), Nis, Dubocicu, Vranje i Moravu (Binacka Morava). Pod njegovu kontrolu dosla je i teritorija izmedju Zapadne i Velike Morave (Levac, Belica, Lepenica). Nemanjina drzava izlazila je na Jadransko more od danasnjeg Omisa, na sjeveru do Ljesa, na jugu. Nemanjin biograf, njegov sin Stefan Prvovjencani navodi, da je Nemanja osvojio i bizantijske gradove Pernik, Zemln (Zemen), Velbuzd (Custendil), Zitomisk i Stob. Bizantijski car Isak II Andjeo je pokusao da povrati otete zemlje, ali i pored pobjede nije uspio, Nemanja je, svakako zahvaljujuci jacini svoje drzave, uspio da se osamostali i da sina Stefana ozeni bizantijskom princezom sto mu je znatno podiglo ugled. Svoju vladavinu zavrsio je dobrovoljnim povlacenjem s vladarskog trona u korist sina Stefana. On se zamonasio i uzeo je monasko ime Simeon.

II Srpska drzava Nemanjica 1199-1321

U momentu Stefanovog konacnog ustolicenja na celu srpske drzave, pocelo je jedno novo razdoblje ne samo u srpskoj historiji, nego i u historiji citavog Balkanskog poluostrva. Rusenje Vizantijskog (Bizantijskog) carstva pod naletima krstasa (cetvrti krstaski rat) i nastanak vise novih drzava na tlu stare imperije promijenio je odnos snaga na jugoistoku Evrope. Cijeli Balkan podijelio se na dva svijeta. S jedne strane, stajale su one drzave koje su pripadale vizantijskom (bizantijskom) duhu (Srbija, Bugarska i dr.). S druge strane, nalazile su se nove drzave latinskih krstasa (krizara) ili male grcke drzave. Otuda je i proistekla prozapadna politika Stefanova. Najvazniji korak u ovom svom opredjeljenju, Stefan je ucinio kada se 1207. ili 1208. ozenio po drugi put, i to venecijanskom princezom Anom Dandolo.

Njegova prva zena bila je vizantijska (bizantijska) princeza Evdokija. Obadva braka sklopljena su iz politickih pobuda. Ovaj drugi jasno pokazuje kojim putem je Stefan bio namjeran da krene.

Prvi Stefanov pokusaj da od rimskog pape Inocentija III dobije kraljevski vijenac nije uspio. Ali, njegova upornost se isplatila 1217. godine. Sava je te godine poslao u Rim svog ucenika Metodija, koji od pape Honorija III dobija blagoslov za krunisanje. Na saboru u manastiru ZZichi (Zici), Sava je krunisao svoga brata Stefana krunom donijetom iz Rima. Te, 1217. godine, Stefan je postao prvi srpski kralj, i zato Prvovjencani, a Srbija prvi put kraljevina.

Dogadjaj koji je imao jos presudniji znacaj od ustolicenja Srbije kao kraljevine, bilo je stvaranje srpske autokefalne (samostalne) pravoslavne crkve. Kljucnu ulogu u ovoj mozda najdalekoseznijoj odluci u srpskoj historiji imao je Sava Nemanjic. Godine 1219. Sava odlazi u Nikeju. Od tamosnjeg cara Teodora I Laskarisa i patrijarha Manojla Sarantena Haritopula uspjeva da izdejstvuje akt o samostalnosti srpske crkve. To je znacilo, da srpski arhijereji sticu pravo da potpuno sami biraju svog arhiepiskopa. Prvi srpski arhiepiskop postao je Sava u prol,ece 1219. godine. Odmah poslije toga, Sava je zapoceo veliki posao ucvrscivanja unutrasnje i spoljasnje organizacije srpske crkve. On je bio taj koji je udario temelje srpskog pravoslavlja i u duhovnom i u organizacionom smislu. Onog pravoslavlja koje poznajemo i prihvatamo i u danasnje vrijeme.

Poslije smrti prvog srpskog kralja, Stefana Prvovjencanog 1228. na srpski prijestol je dosao njegov stariji sin Radoslav, po izricitoj ocevoj volji. Njegova kratka vladavina (1228-1233) bila je ispunjena unutrasnjim nesporazumima i borbama. Radoslav je bio ozenjen kceri Jovana I Andjela, epirskog vladara. Vjerovatno je neocekivani preokret u spoljnjoj politici Srbije pod novim kraljem, sa Zapada na Istok, uzdrmao stabilnost nekadasnje Stefanove drzave.

Srpska vlastela nikako nije mogla da prihvati vizantijsku (bizantijsku) politiku kralja Radoslava. Nezadovoljstvo srpskih feudalnih gospodara zavrsilo se tako sto je Radoslav zbacen sa prijestolja. Na njegovo mjesto, dosao je Stefanov mladji sin Vladislav. Radoslav se kasnije zamonasio, a Sava ga je sahranio u manastiru Studenici.

I ponovo je promjena na srpskom tronu promijenila srpsku spoljasnu politiku. Vladislav je trazio i nasao oslonac u Bugarskoj. Ozenio se bugarskom princezom Beloslavom, kcerkom Jovana II Asena. Ubrzo je i Sava otisao sa mjesta srpskog arhiepiskopa. Na saboru u ZZichi (Zici), on se povukao ostavljajuci svoje mjesto uceniku Arseniju. Sava je napustio Srbiju i ponovo krenuo na Istok. Obisao je Palestinu, Aleksandriju i Nikeju. Umro je u Trnovu 14. januara 1236. godine. Uz velike muke i protivljenja svog tasta, Vladislav je uspio da Savine mosti vrati u Srbiju i sahrani ga u kraljevskom manastiru Milesevi iduce, 1237. godine.

Vladavina kralja Vladislava trajala je tacno deset godina. Oslonjen na Bugarsku, Vladislav je trajao, koliko i njegov glavni saveznik. Sa prodorom Mongola u Ugarsku i Srbiju, njegova vlast je pocela da posrce. Jos jedanput je srpska vlastela odredila sudbinu prijestolja. Ustala je protiv Vladislava, uspjela da ga zbaci i da dovede na vlast treceg sina Stefana Prvovjencanog, Urosa I. Sve se to odigralo 1243. godine. Uros je na celu srpske kraljevine ostao vise od trideset godina. Za sve to vrijeme gledao je kako se prilike na Balkanskom poluostrvu iz osnova mijenjaju. Vizantija (Bizantija) je obnovljena 1261, a Ugarska je naglo pocela da izrasta u silu prvog reda. Srbija, mada pritisnuta i sa sjevera i sa juga, bila je dovoljno velika drzava da neposredne opasnosti nije bilo. Uros I je vodio politiku koliko na prvi pogled pomirljivu prema susjedima toliko i smisljenu.

U prvom periodu svoje vladavine obezbjedio je granice srpske drzave. Narocito su znacajni njegovi odnosi sa Dubrovnikom. Nekoliko puta su se pogorsavali i ponovo uspostavljali. U dva maha Uros je i napadao grad i na taj nacin primoravao Dubrovcane na postovanje drevnih obaveza prema srpskom vladaru. Uros je bio dovoljno umjesan, da su ga smatrali prijateljem Nikejskog carstva, mada sam nikejski car nikada nije bio sasvim uvjeren u Uroseve prave namjere.

Sredinom trinaestog stoljeca Srbiji je najveca opasnost prijetila od Bugarske. Ali, ni ta opasnost nije izrasla u otvoreni sukob. Pritisak je dolazio i sa sjevera i sa jugozapada, ali je poslije smrti bugarskog cara Mihaila Asena, polahko jenjavao.

Ali, Uros nije na svim stranama bio tako uspjesan. Njegov najveci promasaj, bio je napad na Macvu 1267-1268, kada ga je macvanski gospodar uz pomoc ugarskog kralja Bele IV porazio i zarobio. Srpski kralj se morao otkupiti, da bi se vratio u svoju kraljevinu. Kao znak pomirenja poslije ovog neuspjeha, Urosev sin Dragutin ozenio se ugarskom princezom Katalinom, vjerovatno oko 1270. godine.

Uros je ponovo zaratio sa Dubrovnikom 1275. Iako je pobjedio Dubrovcane, na insistiranje venecijanskog duzda mir je ponovo uspostavljen. Urosa je zbacio sa prijestolja njegov sin Dragutin duboko nezadovoljan ocevim nepovjerenjem. Dragutin je uporno zahtijevao vlast u jednoj srpskoj oblasti. Buduci da mu otac nikako nije izlazio u susret, Dragutin je zaratio sa ocem i pobjedio ga. Uz majcin oprost, postao je srpski kralj 1276. godine. Porazeni otac se zamonasio i umro vec naredne godine. Dragutin nije dugo ostao na vlasti. Pao je nesrecno sa konja na Jelaci 1282. Ostao je obogaljen. Razocaran i fizicki i moralno, ubrzo je odstupio sa prijestolja, u korist svog mladjeg brata Milutina. Promjena na srpskom tronu odigrala se na saboru u Dezevu.

Najduza vladavina jednog vladara u srpskoj historiji srednjeg stoljeca bila je upravo Milutinova. On je proveo na tronu bezmalo cetrdeset godina (1282-1321).

Na samom pocetku, Milutin je dosao u sukob sa bratom Dragutinom. I taj sukob, trajao je do kraja trinaestog stoljeca i prenio se u novo, cetrnaesto stoljece. Nije pouzdano utvrdjen tacan datum pomirenja izmedju brace, ali se zna da su 1313. djelovali zajedno. Ne zadugo poslije pomirenja, Dragutin je umro ostavljajuci svoje oblasti sinu Vladislavu. Milutin je to iskoristio, napao sinovca, pobjedio ga, bacio u zatocenistvo i zauzeo Rudnik, rudarsko naselje Lipnik, grad Macvu i vjerovatno Beograd. To je dovelo do pogorsanja odnosa izmedju Milutina i ugarskog kralja Karla Roberta. Prvo je ugarska vojska prodrla u Srbiju 1319. zauzimajuci sve bivse Dragutinove posjede i prodiruci dolinom Kolubare. Ali, ugarski uspjesi bili su kratkog daha. U protivudaru Milutin je povratio dio zauzetih zemalja. Tako je u proljece 1320. Karlo Robert ipak uspio da sacuva Macvu pod svojom upravom.

I Milutin je imao muka sa Dubrovnikom. Ratovao je sa Dubrovcanima 1317, ali se ne zna pod kojim uslovima je zakljuceno primirje. Jedino je sigurno da je Milutin ostao duzan oko 4.000 perpera dubrovackim trgovcima i da je izmirenje toga duga razvlacio sve do 1318. kada su Dubrovcani dobili dozvolu da slobodno trguju u Srbiji.

Srpski kralj morao je da odoli i naletima albanskih velikasa koji su, kao katolici, poslusali rimskog papu u zapovjesti da zbace Milutina 1319. godine. Na zalost, ishod ove akcije ostao je nepoznat, ali je malo vjerovatno da je imala velikog uspjeha. Jos jednom je Milutin uspio da se sacuva, ovoga puta uz pomoc epirskog despota Tome.

Ono sto je najvrjednije iz dugogodinje vlasti kralja Milutina, svakako su mnoge zaduzbine i crkve koje je srpski vladar sagradio. Nijedna krunisana glava porodice Nemanjica nije toliko uradila, da za sobom ostavi graditeljski i umjetnicki trag kao Milutin.

S druge strane, srpska drzava koju je za sobom Milutin ostavio poslije cetrdeset godina na prijestolju nije imala onaj unutrasnji sjaj i trajnost gradjevina njegovog doba. Istinski uspon srpske drzave Nemanjica, docice tek sredinom cetrnaestog stoljeca.

III Srpska drzava Nemanjica 1321-1371

Bio je to vijek i velicanstven i tragican. I trijumfalan i porazan. Nema u proslosti Srba nijednog perioda tako velikog i, u isti mah, tako neumitno poraznog kao sto je cetrnaesto stoljece.

Doba srpske historije od 1321. do 1371. godine, bilo je ono najsjajnije vrijeme srednjovjekovne drzave i srpskog carstva, koje je nagovjestilo posrtanje i pad. Od dolaska na vlast Stefana III Decanskog, preko velicanstvenog Dusanovog carstva do poraza na Marici, zloslutnom vjesniku Kosovske bitke.

Smrt kralja Milutina obiljezila je novo razdoblje u historiji srednjovjekovne Srbije. Njene su granice bile znatno prosirene i prema jugu i prema sjeveru. Ali, unutrasnje stanje u drzavi nikako nije bilo sredjeno u onoj mjeri u kojoj je to bilo potrebno da bi se Milutinova Srbija stabilizovala i odrzala.

Sredisnja vlast nije se ucvrstila, a lokalna vlastela, se toliko osilila da su njeni zahtjevi ozbiljno ugrozavali interese drzave. Ni pitanje o nasljedju nije bilo rjeseno. Stariji sin Milutinov, Stefan, gotovo slijep, bio je logican nasljednik, mada je njegov mladji brat Konstantin takodje, pretendovao na krunu. I Dragutinov sin Vladislav, imao je ambicija da dodje na srpski prijestol, na osnovu sporazuma svoga oca i kralja Milutina. Tako je poceo gradjanski rat u Srbiji.

Do 1322. Stefan III, kasnije nazvan Decanski, ipak je uspio da pobjedi svoje protivnike i da se ustolici kao vladar Srbije. Tada je i krunisan “bogodarovanim vijencem kraljevstva srpskog” (6. januara 1322). Ozenio se 1325. godine Marijom Paleolog, kcerkom panhipersevasta Jovana, sinovca vizantijskog (bizantijskog) cara Andronika II. U vizantijskom (bizantijskom) sukobu izmedju djeda i unuka, Andronika II i Andronika III, Stefan je stao na stranu svoga tasta. Iako je njegova strana porazena, Stefan je uspio da u ovom ratu zauzme Veles, Prosek i jos neke gradove u Makedoniji.

Decanski je ratovao i sa Dubrovackom Republikom na jugozapadu. Krajem trece decenije cetrnaestog stoljeca, on je povratio Ston i Peljesac, vjerovatno i dijelove Huma.

Ali, srpskoj drzavi i njenom vladaru kao da nije bilo mira. Snaga Srbije ujedinila je bugarskog vladara Mihaila i Andronika III. Moralo je da dodje do ratnog sukoba.

Bitka kod Velbuzda 1330. godine izmedju Srba i Bugara bio je taj odlucujuci sudar. Bugari su do nogu potuceni, a sam car Mihailo poginuo je u ovoj bici. Andronik III, na vijest o porazu Bugara, povukao je svoju vojsku, koju je vec bio poslao u pomoc Mihailu.

Iako je pobjedio Bugare, Stefan III je i dalje imao jake protivnike u svojoj drzavi. Srpska vlastela mu je najvise zamjerala pomirljiv stav prema Vizantiji (Bizantiji) i to objasnjavala uticajem kraljicinim. A ona je, sa svoje strane, uporno radila da nasljednik Stefanov bude njen sin Sinisa, a ne stariji sin Stefana Decanskog, Dusan.

Kraljevic Dusan i srpska vlastela u Zeti uveliko su rijesili, da je kucnuo cas da se ucini kraj vladavini Stefanovoj. Njihovo uvjerenje utvrdio je prevrat u Bugarskoj, u kojoj je za cara proglasen Jovan Aleksandar. Njegove prijetnje Srbiji ozbiljno su ugrozavale i drzavne granice i samu drzavu. Dusan je ubrzo, uz pomoc zetske vlastele, krenuo na oca, lahko ga savladao i zarobio. Dusan se krunisao za kralja 8. septembra 1331. godine, a svrgnuti otac i vladar umro je poslije nekoliko mjeseci, novembra iste godine.

Stefan Dusan, bio je sigurno jedan od najznamenitijih i najuspjesnijih srpskih vladara srednjeg stoljeca. On je bio taj koji je srpski narod doveo do vrhunca moci i politicke i zavojevacke. On je ostvario one snove koje su sanjali Uros I i Milutin. I mnogo vise.

Najtacniji opis Dusanov dao je veliki srpski historik Stanoje Stanojevic u svojoj Historiji srpskog naroda, prije vise od osamdeset godina, 1908:

“Duboke politicke mudrosti u njega nije bilo, ali je on imao prirodne bistrine da shvati neposrednu situaciju i da je iskoristi. Osim toga, on je shvatao potrebu u korist dobre organizacije, mada sam nije bio dobar organizator”. (str. 168)

Dusan se ubrzo ozenio sestrom Jovana Aleksandra, Jelenom. Uglavnom zahvaljujuci tom braku odnosi izmedju Srbije i Bugarske ostali su dobri i prijateljski, sve do smrti cara Dusana.

Vec 1331. Dubrovcani su svecano docekali novog srpskog kralja. Dvije godine kasnije, od njega su dobili citavu Dalmaciju od Stona do Dubrovnika.

Mladi srpski vladar odmah je napao Vizantiju (Bizantiju) i osvojio gotovo citavu Makedoniju, gradove Prilep, Ohrid, Kostur i Strumicu. Na osnovu mira sa Vizantijom (Bizantijom) zakljucenim 1334. godine, Srbiji su priznate sve nove granice. Jedino, od cega je u ovom trenutku srpski kralj morao da odustane, bila je opsada Soluna. Uskoro je Srbija nastavila da ratuje na jugoistoku. Od 1336. do 1340. Dusan je osvojio dobar dio Albanije i prosirio teritoriju svoje drzave sve do Janjine. Do 1345, kada je osvojen grad Ser, Dusanova Srbija je obuhvatala cijelu Makedoniju osim Soluna, citavu Albaniju i Epir, sve bivse oblasti Vizantijskog (Bizantijskog) carstva.

Naredne 1346. godine Stefan Dusan se krunisao za cara u Skoplju, a svog sina Urosa proglasio je kraljem. Ali, posto je krunisanje mogao da obavi samo patrijarh, to je srpski sabor prvo izabrao arhiepiskopa Joanikija za patrijarha, koji je potom, proglasio cara Dusana.

Ratovanja i osvajanja Dusanova nikako nisu prestajala. On je do kraja 1348. osvojio Etoliju, Akarnaniju i Tesaliju. Vec 1349. napadnuta je i Bosna, ali Dusan nije uspio da osvoji grad Hum, mada je neke od ovih krajeva propisno opustio i opljackao.

Pocetkom pete decenije cetrnaestog stoljeca, Dusan se okrenuo prema sjeveru. U sukobu sa ugarskim vladarem Lajosem, osvojio je Macvu i Beograd 1353. godine. Godinu dana prije toga, Dusanova vojska se, zajedno sa Bugarima, prvi put suprotstavila turskoj najezdi, u prvoj Marickoj bici. Iako je srpska vojska ubjedljivo porazena, to nije ni u kom slucaju zaustavila Dusanova osvajanja.

Krajem 1355. izbio je rat izmedju Dusana i Mletacke republike s jedne strane, i Ugarske i Bosne, s druge strane. Ali, tek sto je rat poceo, car Dusan je iznenada umro (20. decembra 1355). Rat se zavrsio poslije tri godine, a Ugarska je dobila Dalmaciju i Dubrovnik (1358).

Vjerovatno najznacajniji dokument Dusanove vladavine u Srbiji, bio je njegov Zakonik iz 1349. godine (dopunjen 1354). Dusanov zakonik kodifikovao je i pravno uoblicio sve one pravne norme i obicaje koji su do toga doba vladali u Srbiji.

Poslije smrti Dusanove, Srbija je usla u novo razdoblje svoje burne historije. Doba u kome su lokalni feudalni gospodari preuzeli vodecu ulogu i ugrozili prvenstvo centralne vlasti. Kralj Uros II, sin cara Dusana, nije imao ni snage, ni mudrosti da im se suprotstavi. Nije mnogo vremena proslo, prije nego sto se Dusanovo carstvo nije sasvim raspalo. U prvi plan dosla je porodica Mrnjavcevica i jos nekoliko predstavnika srpske vlastele. Neki od njih priznavali su vrhovnu vlast Urosa (Lazar Hrebeljanovic u juznoj Srbiji, Vuk Brankovic na Kosovu, braca Baosici u Zeti, Nikola Altomanovic na Zlatiboru i Rudniku), dok se Vukasin Mrnjavcevic odvojio od Urosa i 1366, u svojoj prijestolnici Prilepu, proglasio za kralja. Ali, svaki od njih, bez obzira na svoj odnos prema Urosu, sami su brinuli o svojim posjedima, jer sam Uros to nije ni mogao, ni umio.

Tako je Srbija, podijeljena i slaba, docekala tursku najezdu. A, otomanski zloglasni i rusilacki huk, vec je stizao do srpskih zemalja. I, postajao je sve jaci…

IV Propast srpskog carstva

Sredinom XIV stoljeca na tlu Evrope se pojavila jedna nova sila, koja ce, kasnije, stoljecima odlucivati o sudbini balkanskih naroda. U to vrijeme, rijetko ko je mogao da pomisli, da ce se Osmanlije zaustaviti tek pod zidinama Beca.

Jedini su Srbi predvidjeli sudbinsku opasnost od nabujale turske matice. Iako, i oni slabi, krenuli su van granica svojih zemalja da odlucnom bitkom preduprijede neprestane nalete Osmanlija i jednom za svagda ih vrate u Anadoliju. Ipak, pod okriljem noci, izmedu 25. i 26. septembra 1371. godine (po starom kalendaru), Turci su izveli prepad na neopreznu srpsku vojsku i potukli je do nogu.

Strahoviti poraz na Marici imao je dalekosezne posljedice. Oznacio je pocetak propasti Srpskog Carstva. Pogibijom kralja Vukasina i despota Ugljese Mrnjavcevica, nesposobni car Uros, izgubio je oslonac svoje vlasti. Drzavu je zahvatilo bezvlasce, zemlja je opustjela, zavladala je glad, strah i panika.

Ne dugo poslije bitke, decembra iste godine, umro je i car Uros. Njegovom smrcu ugasila se dinastija Nemanjica. Bio je to kraj Srpskog Carstva.

Drzavu su razdrobili oblasni gospodari: Kraljevic Marko, braca Jovan i Konstantin Dejanovici (Dragasi), Djuradj Balsic, Vuk Brankovic, Nikola Altomanovic, Lazar Hrebeljanovic i drugi. Jos uvijek zvanicnog kralja, Marka Mrnjavcevica, nijedan srpski velikas nije htio da prizna za vrhovnog gospodara. Uostalom, kao prvi na udaru, on je zajedno s bracom u Dragasima, bio primoran da poslije Maricke bitke postane turski vazal.

Srediste srpske drzave se pomjerilo na sjever, u oblast kneza Lazara Hrebeljanovica. Mudrim i dalekovidim drzavnickim potezima, knez Lazar se brzo izdigao iznad drugih velikasa i nametnuo kao nasljednik Nemanjica. Veliki ugled je stekao, kada je pomirio srpsku i carigradsku crkvu, cime je srpskom vjerskom poglavaru konacno priznata titula patrijarha.

Poslije pobjede nad Nikolom Altomanovicem (1371), u cemu mu je pomogao bosanski kralj Tvrtko, knez Lazar je prosirio svoju neposrednu vlast na Rudnik i Zlatibor. Kasnije, 1379. godine, pripojio je i oblast Kuceva i Braniceva koje su pripadale Radicu Brankovicu. U svom najvecem obimu, oblast kneza Lazara se prostirala od izvorista Juzne Morave do Dunava, Save i Drine. Gospodario je cijelim Pomoravljem, s gradovima Nisem, Krusevcem (prijestolnica), Uzicem i rudarskim sredistima Novim Brdom i Rudnikom. Pored Lazara, najveci srpski velikasi su bili njegovi zetovi Vuk Brankovic, gospodar Kosova i Skoplja i Djuradj Balsic u Zeti. Obojica su kovali novac sa svojim likovima, sto je govorilo o njihovoj potpuno samostalnoj vlasti. Knez Lazar, nije imao ni dovoljno moci, ni dovoljno vremena da ih potcini, i na taj nacin, mozda ujedini srpsku drzavu. Sve njegove drzavotvorne napore zaustavili su Turci.

Na Lazarevu oblast prvi put su napali 1381. godine, deset godina posle Maricke bitke. Tada su ih na Dubravnici kod Paracina potukli vlastelini Crep i Vitomir. Kasnije su Turci zauzeli Nis (1386), ali ih je Lazar sacekao i suzbio kod Plocnika. Sirenje Osmanske drzave i sve cesci turski upadi, upozorili su kneza Lazara da se neminovno priblizava vrijeme odlucne bitke.

Bitka se dugo i pazljivo pripremala, na obje strane. Koliki znacaj su joj dali i Srbi i Tuci, vidi se po tome sto su vojske predvodili sami vladari. Za popriste su odredili kosovsku ravnicu. Boj je zapoceo u vidovdansko jutro, u utorak 15. juna 1389. godine (28. juna po novom kalendaru). Ako se kao odrednica uzme Muratovo tulbe, vojske su se sukobile negdje blizu sastava Laba i Sitnice. U pocetku su Srbi imali vidnog uspjeha. Vuk Brankovic, koji je zapovjedao desnim krilom, potpuno je razbio odrede Muratovog sina Jakuba. Lazar je bio bitku u centru, odakle se jednog trenutka vjerovatno odvojio plemic Milos, koji se prema predanju prezivao Obilic, i krenuo u turski tabor da ubije sultana Murata i rijesi bitku. Da bi nekako dospio u njegovu blizinu, pretvarao se kako hoce da se preda. Kada su ga priveli, istrgao je mac i zario ga u sultana. Poslije Muratove smrti, nastala je zbrka u kojoj se najbolje snasao njegov drugi sin Bajazit. Naredio je da se prikrije sultanova smrt, i istovremeno, pogubio je Jakuba kao moguceg pretendenta na prijestol. Potom je sabrao sve turske snage, ucinio odlucni juris i preokrenuo situaciju na bojistu. Zarobio je kneza Lazara i odmah ga pogubio. Medju rijetkim plemicima koji su izbjegli smrti, nalazili su se Vlatko Vukovic i Vuk Brankovic. Narodno predanje je potonjeg, osudilo za izdaju i dogovor s Turcima. Iako o izdaji nema potvrde u izvorima, kasniji potezi Vuka Brankovica i njegovih sinova govore, da se tradicija ne bi smjela olako odbaciti.

Smrt sultana Murata i cinjenica da su se Turci odmah povukli, stvorili su utisak da su Srbi izasli iz bitke kao pobjednici. Evropa je slavila krscansku pobjedu. Ipak, posljedice bitke su bile porazne po Srbe. Izgubili su cvijet svog plemstva i veliki dio vojske. Pogibijom kneza Lazara, koji je jedini pokusavao da zaustavi proces raspadanja srpske drzave, zemlja je dovedena na ivicu katastrofe. Prvi ishod Kosovskog boja, mozda nikada nece biti rasvjetljen zbog oskudnosti i neusaglasenosti savremenih izvora i brzo stvorene legende kojoj su vec u XV stoljecu podlegli kasniji hronicari. Kakav god da je bio, predanje ga je prihvatilo kao poraz, sto je potpuno razumljivo, ako se sagleda u svjetlu izgubljene slobode, grcevite borbe za posljednje ostatke drzave i pocetka nepreglednog niza beznadnih seoba. Srbija nije propala na Kosovu, ali je ova kljucna bitka okrenula njen historijski razvitak u drugom pravcu.

Kosovska bitka i Lazarev izbor Carstva nebeskog, prerasle su u legendu koju je narodna tradicija sudbinski vezala za srpskog covjeka, razvivsi kolektivno osjecanje odgovornosti i uzdignuvsi ga na visinu moralne obaveze okajanja grijeha, ne molitvom, nego svjesnom borbom. Simbol Kosova se vremenom oblikovao u posebnu etiku, koja je, uz pravoslavnu crkvu kao osnovnog nosioca, cesto bila jedini element svjesti zajednistva, obiljezje pripadnosti jednom narodu dugo rasutom po okolnim carstvima. Postao je simbol otpora tudjoj religiji i kulturi, koje su se uporno i sistematski trudile da Srbe potcine, progutaju i pretope, prije svega duhovno, unistavajuci sve sto bi ih podsjecalo na njihovu postojbinu i nacionalni identitet. Kosovski mit je, u toku proteklih vjekova, bio toliko cvrsto usadjen u narodnu svijest, da je postao osnovno i trajno obiljezje jednog mentaliteta, i kako se pokazalo, neugasivo nadahnuce, strahovit unutrasnji naboj u svim oslobodilackim pokretima, ustancima i ratovima, narocito u XIV i XV veku.